şükela:  tümü | bugün
  • osmanlı anayasal gelişmeleri içinde bazen es geçilen, her ne kadar osmanlı içindeki ermenilerin hukuki pozisyonu buna elvermese de bazı anayasal özellikleri haiz bir belgedir. ilk olarak arus yumul'un bir makalesinde "ermeni ulusal anayasası" şeklinde gördüğümde beni şaşırtan belgenin öyküsü şu:

    1774 küçük kaynarca anlaşması'yla rusya osmanlı ülkesindeki ortodoks teba üzerinde ve kutsal topraklarda himaye hakkı kazanınca osmanlı milletleri uluslararası bir sorun haline gelmişti. zamanla ingilizler ve fransızlar da katolikler üzerinde benzer bir etkiye sahip oldular. 19. yüzyılın ilk çeyreğindeyse abcfm osmanlı'da faaliyetlerine başladı ve 1850'de protestanlar osmanlı nezdinde millet olarak tanınmaya başladılar. böylece ülkedeki hıristiyan cemaatler arasında bir gerilim oluştu, bazı üyelerini protestanlığa ve öğrencilerini protestan okullarına kaptıran ermeni ve rum cemaatleri rekabete ortak olmak için yurtdışına öğrenci göndermeye başladı.

    ünlü balyan ailesi'nin fertlerinden olan ve bir ermeni anayasası fikrini ilk geliştiren nigoğos amira balyan'ın yanında fransız düşüncesi etkisindeki nahabed rusinyan, gazeteci garabed ütüciyan, doktor serope viçenyan (serviçen) ve krikor odyan'ın başını çektiği bu öğrenciler 1849'da paris'te ararat derneği'ni kurdular ve bunun yanında ermenice edebiyatın halk diliyle yapılması gerektiği şeklindeki revizyonist fikirleriyle ermeni milliyetçiliği'nin de öncüleri oldular.

    bu öğrenciler osmanlı'daki zımmi statüsünden şikayetçiydiler ve yüzyıllardır ermeni patriklerinin seçiminde rol oynayan halkın, bu temsilinin bir belgede somutlaşmasını istiyorlardı. bunun yanında ermeni esnaf da gittikçe güçleniyordu ve kalemiye'de ve osmanlı finans döngüsünde sağlam yeri bulunan geneli sarraf amira sınıfının patrikhane üzerindeki etkisini kırmayı amaçlıyordu. ıslahat fermanı'nın 1856'da ilanıyla birer tüzük oluşturma imkanına kavuşan milletler arasında ermeniler söz konusu öğrencilerin oluşturduğu altyapıyla bu işe ilk girişen millet oldu.

    1860 yılında hazırlanan metin ermeni milleti anayasası adını taşıyordu ama babıali bazı değişikliklerle 1863'te bu metni ermeni milleti nizamnamesi adıyla kabul etti. aynı dönemlerde yahudi cemaati ve rumlar da benzeri nizamnameler hazırladılar. 1863 nizamnamesi, ermenilerin statüsü ve metnin modern anayasalarla çok benzeşmemesi nedeniyle anayasa olarak kabul edilmiyor ancak taşradakilerin kısmi katılımı, taşradaki kiliselerin işleyişi hakkındaki maddeleri ve katılımcı meclisleri gibi unsurları bunu osmanlı anayasal gelişmeleri açısından önemli kılıyor. zira osmanlı'nın ilk anayasası 1876'de kabul edilen kanun-ı esasi ve ermeni nizamnamesi bunu 13 yıl önceliyor. 1891'de fiilen işlemez hale gelen belge hala taşradaki kiliselerde ve patrikhane seçimlerinde kısmen uygulanıyor.

    belgenin içerik anlamında kanun-ı esasi'ye bir etkisi yok ama mithat paşa'nın yardımcısı krikor odyan her iki yasanın da hazırlanmasında etkili oluyor. namık kemal'se bu belgenin kanun-ı esasi'ye meclislerin yapısı konusunda ilham verdiğini söylüyor.

    konuyla ilgili vartan artinian'ın yazdığı osmanlı devleti'nde ermeni anayasası'nın doğuşu isimli, konuyu ermeni tarihi açısından inceleyen bir monografi ve murat bebiroğlu'nun tanzimat'tan ii. meşrutiyet'e ermeni nizamnameleri adında, bir görev bilinciyle acemice yazılmış bir kitabı var.
  • "1863 ermeni milleti nizamnamesinin oluşması, modern bir sınıf mücadelesinin ürünüdür. o ana kadar kilise babaları, yani patrikhane ile amiralar -yani sarayla iyi ilişkileri olan artin dadyan paşa gibi sanayiciler, para babaları- bu milleti birlikte yönetirken, esnaf ve zanaatkâr yönetime dahil olmak ister. 'ermeni nizamnamesi', yönetime katılmak anlamında bir tür anayasal devrim niteliğindedir. 1848 devriminin ruhuna uygun bir belgedir. bugünkü tabirle 'anayasal yurttaşlık' dediğimiz mesele, ermeni siyasî hareketlerinin oluşumunda çok önemli bir unsur olmuştur."
    masis kürkçügil, express, sayı 125, ocak 2012, s.22.