şükela:  tümü | bugün
  • kaynaklarda zaman zaman ibn heysem, ebu ca'fer el-hazin ve ebu'l-fazl el-hazini ile karıştırılan abdurrahman el-hazini, bizans asıllı bir köledir. sahibinin merv sarayında hazin (hazinedar) olmasından dolayı el-hazini nisbesiyle tanınmıştır.

    efendisinin sağladığı imkânlarla, devrinde mümkün olabilen en iyi eğitimi gördü, özellikle felsefe ve matematik tahsil ederek, bu konuda kendisini mükemmel bir şekilde yetiştirdi. daha sonra melikşah'ın oğlu sultan sencer devrinde (1118-1157) bir ilim ve edebiyat merkezi haline gelen merv'de, sarayın desteğiyle çalışma ve araştırmalarını yürüttü. hazini'yi ilim dünyasına tanıtan ve astronomi ile ilgili en önemli ve en güvenilir bir eser olarak kabul edilen zic'ini sultan sencer için hazırladı yine onun hazinesinde kullanılmak üzere, kendisine her çağın ilmi alet yapıcıları arasında mümtaz bir mevki kazandırmış olan ''mizanü'l-hikme'' adını verdiği bir hidrostatik terazi yaptı. bu terazi sayesinde metallerin ve taşların saf olup olmadıkları, iki elementten meydana gelen alaşımlarda metallerin karışma oranları bulunabiliyordu. bu terazi hassasiyet yönünden daha önce yapılanlardan çok üstündü. abdurrahman el-hazini, aynı zamanda riyazet yolunu takip eden dindar bir kimseydi; bir derviş gibi giyinir, çok az yer ve evinde tek başına yaşardı. bir defasında sultan sencer, 1000 dinar ihsanda bulunur. fakat o cebinde 10 dinar olduğunu ve bunun da kendisine uzun süre yeteceğini söyleyerek bunu kabul etmez.

    öğrencilerinden yalnız, hasan es semerkandi'nin adı bilinmektedir. hayatı hakkında fazla bilgiye sahip olamadığımız abdurrahman el -hazini'nin, yapmış olduğu çok önemli ve değerli çalışmalar yeterince incelenip araştırılmış değildir. kendinden önceki araştırmacılara çok bağımlıdır ve özellikle biruni ve asfizari'den alıntılar yapmıştır; ancak bu konularda olan derin bilgisi de inkâr edilemez.

    ilmi hizmetleri
    ona göre ağırlık, cismin bünyesinde bulunan, bir kuvvet olup onun arzın merkezine doğru hareketine sebep olur ve özgül ağırlığına bağlıdır. islam dünyasında orijinal gözlemler yapmış, yirmi astronomdan biri olan hazini'nin zic'i, biruni ve hayyam'inkilerden sonra kullanılmaya başlanmış, ondan sonra da nasurittin et-tusi, kutbüttin eş-şirazi, kaşi ve uluğ bey'in zic'leri kullanılmıştır. cisimlerin düşmesindeki hızla, zaman ve mesafe arasındaki münasebetleri detaylı bir şekilde inceledi. biruni gibi, o da birçok sıvı ve madenlerin özgür ağırlıklarını tesbit etti. bunları gösteren cetveller düzenledi. bunun için özel bir alet yaptı. mizan (terazi), kantar, ölçü aletleri ve kaldıraçlar hakkında ilmi açıklamalarda bulundu. yazdığı kitabında bunlar, hakkında geniş bilgiler verdi. miza'ül-hikme adlı eserinde fiziğin tarihini yazdı.

    dünyanın merkezine doğru yaklaştıkça suyun daha fazla yoğunluğa sahip olduğunu ileri sürdü. bu konuda deneyler yaptı. aynı, hipotezi batılı bilgin roger bacon (1214-1294) 100 sene sonra kadar genişletti. selçuklu ülkesinin enlem ve boylamlarını hesapladı. birçok yerlerin kıblesini tesbit etti. dirayetli bir tabiat bilgini ve fizikçi olan hazini, mizan, kapan, mantar, karastum denilen teraziler üzerinde uzun boylu çalışmalar yaptı. teraziyi dâhiyane bir ölçü haline getirdi ve ona el- mizan'ül cami adını verdi. bu hususları içine alan kitabına da ''kitabü mizan'il hikme'' ismini koydu.