şükela:  tümü | bugün
  • beynin hata tespiti, dürtü kontrolü, motivasyon, empati aktivitelerini kontrol eden bölümü.

    motivasyon: ödül beklentisi ve ödüle bağlı öğrenmeyi kapsar. yani bağımlılıklar bu bölümle ilgilidir.

    hata tespiti ve karar verme: kişi, karar vermek durumunda kaldığı ve hata yapma riskinin olduğu zamanlarda bu bölümden yardım alır. bu bölüm stroop testi ile aktifleşebilir. bu test hata aramaya yönlendirdiği için bu bölümü aktifleştirir.

    *beynin bu bölümü fazla çalışırsa kişide okb ortaya çıkar. okb hastalarının genel olarak bir şeylerde hata aramaları (tekrar tekrar kontrol etme, tekrar tekrar temizlenme vs.) bu bölümün fazla çalışmasından kaynaklanır.

    *bu bölüm az çalışırsa ortaya çıkacak hastalık ise apatik sendromdur. kişide duygu kaybı, umursamazlık, isteksizlik gibi durumlara yol açar.
  • 1991 yılında körfez savaşı'nda kuveyt'in 32 km ötesinde konumlanmış bir ingiliz gemisindeki bir subay radarına bir cismin takıldığını fark eder. radara takılan şey bir düşman füzesi de olabilir, bir dost uçağı da. eğer bir düşman füzesiyse ve füzeyi durduramazsa bu gemideki yüzlerce kişinin ölümüne neden olur. dost uçağıysa da pişman olacağı bir şey yapacak olabilir. subay füzeyi gemiye 1 km kala durdurur. doğru kararı vermiştir. bu olaydan sonra uçakların ilk radar taramasında, füzelerin ise parazitlenme yüzünden 3. taramada fark edildiği öğreniliyor. ama subay bunu bilinçli bir şekilde bilmiyordu. bunu sürekli işleyen, arka perdede çalışan bilinçaltı ve tehdit analisti anterior singulat korteksine borçluydu.
  • dopamin, mutluluktan hazza, nefrete kadar tüm duygularımızı düzenlemeye yardımcı nörotransmiterdir. aynı zamanda bize farklı seçenekler arasında tercih yapabilen bir ileticidir. nükleus akumbens içerisindeki dopamin, zevk ve haz gibi pekiştirici işlevler gerçekleştirirler. ve ödül mekanizması şeklinde davranan bir çeşit ateşleme sistemi görevi görürler. fazla derecede uyarıldıklarında ise uyuşturucu kullanmış bir bağımlı gibi insanın haz işlevini yitirmesine neden olurlar. eksikliğinde ise parkinson gibi rahatsızlıklar baş gösterir.

    kısaca özetledikten sonra biraz derine girmek lazım gelir.
    bahsedilen ödül mekanizması çok basit ve sade bir şekilde işlev görür: tahmin hücreleri görevi görerek
    bu arkadaşlar çevreden gelen bir uyarana dair örüntüyü yakalarlar ve karşılığında gelen ödülü pekiştirmeyi öğrenirler ki aynı örüntü tekrar oluştuğunda karşılığında aynı ödülün geleceği tahminini yapabilirler. yani kısa süreli dopamin artışı olur. eğer ki ödül örüntüye rağmen gelmez ise tahmin hatası sinyali oluşturulur. bu durumda kişi hayal kırıklığına uğrar zira tahmin yanlış çıkmıştır.
    biyolojik bir öğrenme sistemi olarak beynin bir güzelliği, hatalarını geribildirim olarak alıp düzeltebilmesidir. dopamin hücreleri sürekli olarak deneyime dayalı örüntüler üretir. bu sistemde ilginç olan yön, her şeyin “beklenti ile alakalı” olmasıdır.

    haliyle “her” bir ampirik düzeltme sonunda, ödülü ne zaman bekleyeceklerini öğrenebilirler.
    rastgele gerçekleşen olaylarda sürekli örüntü bulmaya çalıştıkları için hatalı çalışmaları ve haz-zevk sisteminin bozulması da bu sebepledir. rastgele sonuçlara göre işleyen basit kumar makinelerinin bağımlılık yapmasının nedeni de budur. sürekli örüntü çıkarmaya çalışıp bir türlü başarılı sonuca (yani parayı kazandıran sonuca) ulaşamayan bu tahmin hücrelerinin sapıtıp artık hazza karşı daha yüksek eşik değeri üretirler.

    ödül sistemine geri dönelim. ampirik olarak topladıkları verileri sürekli düzelten bu tahmin hücreleri, tahminlerini sürekli gerçekte olanlar ile karşılaştırırlar demiştik.
    belirli olaylar veya örüntüler gerçekleştikten sonra ödül beklemesi gerektiğini öğrenen dopamin hücreleri, dikkatle durumu izlerler. eğer her şey yolunda gider ve ödüle ulaşılırsa kısa süreli dopamin patlaması yani zevk patlaması yaşanır. fakat beklentiler gerçekleşmez ise dopamin hücreleri aktive olmazlar. hemen hata yaptıklarını ifade eden bir sinyal gönderirler ve dopamin salgılamayı durdururlar.
    beyin, bu hatalı tahminlerin şokunu artıracak şekilde tasarlıdır. beklenmedik bir durum yaşandığında korteks bunu hemen fark eder. milisaniye mertebesinde beyin hücrelerinin faaliyeti güçlü bir duygu haline gelir. bu hızlı süreç, beynin merkezinde dopamin hücreleri ile dolu küçük bir bölgede başlar. bu bölgenin adı anterior singulat kortekstir. bu bölge hataları yakalama sürecine dahildir. dopamin hücreleri ne zaman hatalı bir tahminde bulunsalar beyin, hatayla bağlantılı olumsuzluk adı verilen bir sinyal yayar. işte bu sinyal dopamin hücreleri ile dolu anterior singulat korteksten doğar.

    bir çeşit bildiklerimiz ile gerçek hayattan hissettiklerimiz arasındaki iletişimin kontrol edilmesine yardımcı olur. anterior singulat korteks aktive olup bu sinyali oluşturduğunda hemen bağlantılı olduğu talamus ile bütün beyne yayar. aynı zamanda hipotalamus ile irtibata geçer. böylece bütün bu kaygı hemen somatik bir sinyale çevrilir ve kaslar eyleme geçmek üzere hazırlık yapar. hipotalamus kalp atışlarını hızlandırır, adrenalin akışını arttırır, avuç içlerini terletir ve bu bedensel hisler bizi hemen tepki vermeye iter.

    aynı zamanda anterior singular korteks, öğrenilen şeylerin hatırlanmasını da sağlayarak beklentilerin yeni olaylar ışığında uyumlu hale gelmesini sağlar. kısaca tahminlerin gözden geçirilmesini sağlar. ve onları birer “derse” dönüştürür. ve bir sonraki sefere beyin hazır olur ve ödülün ne zaman geleceğini daha kesin bir şekilde bilir, tahmin eder.

    aslında tüm bu anlattıklarım doğru karar almanın önemli özellikleridir. eğer geçmiş hatalarımızı düzeltip ve alınan dersleri gelecekteki kararlara uygulamaz isek hayatımız hep aynı hatalar ile devam eder. ki yapılan bazı ameliyatlar, bu bölgesi alınmak zorunda kalan insanların aynı hataları sürekli tekrar ettiğini ve hatalardan ders çıkarmadığını göstermektedir. çevrelerini anlamlandıramayan bu insanlar dengesiz davranışlar gösterirler, başarılı ve istikrarlı bir strateji yürütemezler. benzer şekilde anterior singulat korteksinde dopamin hücrelerinin aktivasyonunu azaltan bir mutasyon geçiren insanlar da benzer hareketler gösterirler, aynı hataları tekrar tekrar yaparlar ve dopamin haz sistemleri bozuk olduğu için alkol ve uyuşturucu bağımlılığına yakalanma oranları çok daha yüksektir.

    anterior singular korteks içindeki dopamin hücreleri diğer beyin hücrelerine oranla uzun ve iğdi yapıdadırlar. bu sebeple yukaırda belirttiğim gibi beynin tamamına çok kısa sürede o ödül hissini aktarabilirler. bu sebeple dopaminin beynin diğer kısımlarına aktardığı bilgi ve duygular ile harekete geçiyor ve yönetiliyor olma olasılığımız çok yüksektir.

    dopamin hücrelerinin tahminlerini sürekli gerçekliği daha iyi yansıtacak şekilde değiştirmeleri canlının adaptasyonu için çok önemlidir. bu hücrelere ve anterior singulat kortekse sahip canlılar deneme yanılma yolu ile ve bunun sonucunda yaşadığı öğrenme sonucu ödül sistemi ile kendisini sürekli bir geribildirim sistem içerisinde geliştirir ve daha iyisine ulaşır. dopamin hücreleri gerçekleşmeyen her duruma karşı kendilerini ve beklentileri yeni duruma uyarlarlar. bu sinir hücreleri düzgün çalıştıklarında ciddi bir bilgelik kaynağıdırlar. duygusal beyin neler olup bittiğini ve durumdan nasıl en iyi ve maksimum kazanç sağlayacağını herhangi bir çaba harcamadan anlar. ne zaman bir sevinç, korku veya üzüntü yaşasak, sinir hücrelerimiz kendilerini yeniden şekillendirmekle, duygulardan önce hangi duyumsal ipuçlarının bulunduğuna ilişkin bir teori oluşturmakla meşguldür. ardından bu ders hafızaya aktarılır ve böylece bir dahaki sefere yanlış bir karar aldığınızda, beyin hücreleriniz hazırdır. beyin hücreleri bir sonraki adımda olacakları tahmin etmeyi öğrenmişlerdir. artık hatalı sinyal sürekli azaltılmaya çalışılır. böylece tahminlerin doğruluk oranı sürekli artar, bu da demektir ki stratejik açıdan giderek daha zekice kararlar alırlar. tahmin doğru çıktığında ödüllenirlerse eğer doğruyu bulmuş olmanın hazzını yaşarlar ve böylece ilgili bağlantı pekişmiş olur, çabucak öğrenme gerçekleşir. bu bilişsel yetenek, dopamin hücreleri sayesinde başka koşullarda fark edemeyeceğimiz incelikli örüntüler, bilinçdışı bir şekilde keşfedilebilir. gerçek dünyadan alınan veriler ile geliştirilen bu tahminler, sonrasında duyguya çevrilir. bu sebeple bilinçli olarak farkında olmayıp bedenimizin çeşitli pozitif haz ve mutluluk duyguları hissetmesinin nedeni de budur. bu zekice olan ama açıklanamayan hisler karar alma sürecinin çok önemli bir parçasını oluştururlar. hiçbir şey düşünmediğimizi, bilmediğimizi düşündüğümüzde bile beynimiz dopamin hücreleri vasıtasıyla çok şey biliyordur.

    bu demek değildir ki dopamin hücreleri her zaman doğru çalışır. doğru eğitilmediklerinde, eksik veya fazla çalıştıklarında ya da tahmin etmeye çalıştıkları örüntü aslında rastgele sonuçlar veriyorsa tahminlerindeki yanılgı payı artar. bu noktada beynin bilinçli bilişsel, rasyonel mantık yürütme süreçleri de duruma dahil olmalıdır. insanın duygularına ve dopamin hücrelerine güvenebilmesi için akılcı pratik yürütme süreçleri de dahil olmalıdır. sürekli pratik yapılmalıdır. tabi ki yapılan bu sürekli pratikler doğru bir biçimde yapılmalıdır. neyi yanlış yaptığımızı sürekli gözden geçirmeliyiz. bunun için de hata yapmaktan korkmamalıyız.

    kaynak: how we decide kitabı
  • steven kotler'ın üzerinde çalıştığı, olimpiyatlarda yarışan atletlerin zihinsel yapılarını referans alan peak performance da bu korteks ile ilişkilidir.

    yüksek performans üzerine olan etkileriyle bir süredir tabiri caizse ağzımın suyu akarak ilgileniyorum.* beynin asıl cortex işlemcisi bu...