şükela:  tümü | bugün
  • kambriyen öncesinin zamanlarından biri. yaşamın ortaya çıktığı zaman. yaklaşık olarak 3600-2500 milyon yıl öncesi arası.

    arkeaların zamanı olarak da bilinir.
  • (bkz: antekambriyen)
  • ön (bkz: kambriyen) devrin ikinci alt dönemi olan arkeyan, (bkz: hadeyan) dönem’in bitimiyle, 3,4 milyar yıl önce yeryüzünde ilk katı kayaçların görülmesiyle, başlar ve 2,5 milyon yıl önce (bkz: proterozoik) dönem‘in başlamasına dek sürer. ön arkeyan, eski arkeyan, orta arkeyan ve yeni arkeyan olmak üzere dört alt döneme ayrılır.

    bu dönemde gelişen yeryüzündeki ilk atmosferin, okyanusların ve canlıların kalıntıları yaklaşık 3,5 milyar yaşındaki kayaçlarda gözlenebilmektedir. ayrıca yeryüzündeki yeşiltaş, granit, altın ve gümüş yatakları da bu dönemde oluşmuştur.

    bu dönemdeki yanardağlardan çıkan gazların yoğunlaşması ile ilk okyanus oluşmuş ve bu okyanustaki sırtlarda bulunan yanardağlardan çevreye demir yayılarak kalın okyanus yaylalarını(plato) ve ada yaylarını oluşturmuştur. bu yaylalar ve ada yayları ise dönemin sonuna doğru birleşerek (bkz: kenorland) adı verilen ilk süper kıtayı oluşturmuştur. yeryüzünde ilk karalaşan yerler olan bu bölgeler bugün; kanada’da superior ve slave, avustralya’da (bkz: pilbara) ve yilgarn, güney afrika’da kaapvaal, hindistan’da dharwar, rusya’da baltık, anabar ve aldan ve kuzey çin çekirdekleridir((bkz: kraton)).

    yoğun yanardağ etkinlikleri 1,5 milyar yıl kadar sürdüğü için arkeyan yaşlı kayaların çoğu yanardağ kökenlidir(volkanik). yeryüzünün en eski kayaçları ise nuvvuagittuq, quebec, kanada’daki 4,2 milyar yıl yaşındaki yeşiltaş kuşaklarında bulunur. ayrıca kanada’nın kuzeybatı bölgesi’nde 4 milyar yaşındaki acasta (bkz: gnays)ları, grönland’ın güneybatısında 3,8 milyar yıl yaşındaki isua yeşiltaş kuşağı ve güney afrika’da 3,5 milyar yıl yaşındaki barberton karmaşığı’nda(kompleks) en yaşlı diğer kayaçlar ele geçirilmiştir.

    arkeyan dönemi’nde yaşanan yoğun yanardağ etkinlikleri oksijenin yanı sıra atmosfere yoğun biçimde karbondioksit de salmıştı. bu durum kısa süreçte sera etkisi yaparak yeryüzünde buzullaşmayı engellese de zamanla karbondioksit parçalandı ve karbon, kayaçlara gömülürken oksijen atmosfere salınmış oldu.

    arkeyan dönemi yeryüzünün atmosferi oksijenden oldukça yoksundu ve dönemin başlarında yanardağlardan çıkan su buharı ile karbondioksidin parçalanması aracılığıyla atmosfere az da olsa oksijen katılmış oldu. ancak yeryüzünün atmosferine gerçek oksijen katkısı oksijensiz solunum yapan (bkz: siyanobakter)ilerden geldi. ancak yine de atmosferde dişe dokunur düzeyde oksijen birikimi için arkeyan dönemi’nin sonlarına gelinmesi gerekiyordu.

    kaynak
  • (bkz: eoarchean) ön arkeyan çağ
    (bkz: paleoarchean) eski arkeyan çağ
    (bkz: mesoarchean) orta arkeyan çağ
    (bkz: neoarchean) yeni arkeyan çağ