şükela:  tümü | bugün soru sor
  • yirminci yüzyılda başta türkistanda olmak üzere bütün orta asyada sovyet rusyaya karşı yapılan bağımsızlık mücadelesinin adı. sultan galiyevden feyz alınarak bu hareket başlatılmıştır. enver paşa da bu hareket içinde bulunmuştur.
  • 1916'da başlamıştır; önce rus çarlığı'na karşıdır.

    devrimin arkasından içindeki bazı liderler ve üyelerinin bir bölümü kızıl ordu lehine davranmaya başlamış, harekette olmayan kişiler ise rus çarlığına bağlı resmi emire kadar harekete katılmışlardır, ki eski osmanlı paşaları da bu dönemde bölgeye ulaşırlar.

    sanıldığının aksine bundan sonra hareket daha çok rusya sosyalist sovyet cumhuriyetine değil buhara sovyet halk cumhuriyeti ve önce birinci horasan kurultayı olarak adlanmış horasan sovyet sosyalist cumhuriyeti'ne karşı isyanda olacaktır.
  • enver paşa bu hareketin "içinde bulunmuş" değil "hanların hakanı" unvanıyla başına geçmiştir. tabii sonradan bu "hanların hakanı" unvanını anan buhara emiri kendisine kazık atmış, hapsettirmiştir ayrı konu.

    silahları bile olmayan zavallı türkistan türkleri'nin önce çarlık'a sonra da bolşevikler'e karşı verdiği onurlu ve hukuksuzluğa karşı mücadelesidir basmacı hareketi.
  • ilgili olarak:

    (bkz: prometheizm)
    (bkz: ceditçilik)
    (bkz: burkanizm)
    (bkz: buhara emirliği)
    (bkz: enver paşa)
    (bkz: zeki velidi togan)
  • olayların cereyan ettiği sürede rusya'da bulunan rıza nur, hareket ile ilgili şunları söyler:

    --- spoiler ---

    bir-iki ay sonra buhara'dan bir hey'et gelmişti. bunlarla görüştüm. reisleri aklı başında bir adamdı. mahrem olarak konuştuk. nihayet ona enver* işini sordum. şunları söyledi:

    "enver bize çok büyük zararlar verdi. yaptığı iş deli işi idi. iptidâ basmacılarla buhara ve hive'yi bastı. bizim yetişmiş adamımız yok. biraz okur-yazar bir türk bulursak nahiye müdürü yapıyorduk, böyle memuriyetlere tayin ediyorduk. mektepler açtık. çocukları yeni usûlde okutuyorduk. ruslara komünist görünüp bu işleri beceriyorduk, ne yapalım? enver basmacılarla geldi. bunlar cahil ve müteaassıp adamlar. enver din ve taassupla bu adamları azdırmış, beyannâmelerinde bile taassuba ateş veriyor, medeniyet ve yeni usüller aleyhine tahrikat yapıyor. bu nasıl adammış? bu tahrik neticesi basmacılar girdikleri yerde ne kadar münevver türk buldularsa kestiler. bir mektepte yüz kadar çocuğu kâfir oldular diye boğazlayıp öldürdüler. elimizde birkaç münevver kaldı. bu mes'elede basmacılar kâfir, komünist diye imha ettiler. sonra ruslar geldi. basmacılar kırdı; püskürttü. iş bununla bitmedi. bunlar da geçtikleri yerlerde halkı soydular ve kestiler. hele öyle soygunculuk yaptılar ki, talan eşyayı pazarlara yığdılar, sattılar. bu suretle memleketten iki çekirge sürüsü geçti. biz terakki yolunu tutmuştuk. enver bizi tam kırk yıl geri attı. bu adamın buhara türklerine ettiği kötülük çok büyüktür" dedi. zavallı bunları bin elemle anlatıyordu. sonlarında ağlamaya başladı. benim de gözlerim yaşardı. dediği doğru idi. enver hırsı, ahmaklığı yüzünden hem kendi kafasını yemiş, hem ora türklerine büyük fenalık etmiştir.

    --- spoiler ---

    rıza nur, hayat ve hâtırâtım, c. 2, s. 810-811.
  • perspektifi olmayan bir tepki hareketinden ibarettir. türkiye'deki tutarlı ulusal mücadeleyle en ufak benzerliği yoktur. anadolu'da işgallere tepki olarak ortaya çıkan yerel hareketler gibidir. "eğer mustafa kemal çıkıp da var olan tepkiyi bağımsız ulus devlet yönünde kanalize etmeseydi halimiz ne olurdu" sorusunun cevabıdır.

    basmacılar çok çeşitli gruplardan oluşuyordu. birincisi etnik açıdan farklıydılar. türkmen savaş ağaları, bir kısım buharalı ceditçi, zeki velidi gibi tataristan'dan gelmiş bölgeye yabancı devrimci aydınlar, kuzeyde, kazakistan bölgesinde faaliyet gösteren biraz daha derli toplu fakat biraz da güneydekilerden bağımsız alaş orda hareketi ve hatta türkiye'den kaçıp gelmiş enver paşa gibi eski ittihatçılar.

    asıl basmacı güçleri başından sonuna kadar kabile savaşçılarından oluştu. en güçlü olduğu bölgeler her zaman kabilelerin egemen olduğu yerler olarak kaldı. bu haliyle göçebelerin yerleşikleri yağmalaması olgusunun ekim devriminin karmaşası içinde büründüğü biçimdir bile denilebilir.
  • öncülü yahut başlangıcı olarak ele alınabilecek olan 1916 isyanları köylerde patlak vermiştir, tamamen rusların kurduğu sömürü düzeninin neticesidir ve bölgedeki bazı zengin yerel yöneticileri de hedef almıştır.
  • rusyanın başlattığı bir asimile politikası.

    olayı kısaca özetlemek gerekirse durum şudur. o zamanların sovyet rusyası iç ihtilal zamanında kendisine yardım eden türk devletlerine yardım sözü vermiştir. bolşevik ihtilali gerçekleşince ve asayiş sağlanınca bu sefer fikrinden vazgeçmiştir. amacı ise türk devletlerini birbirine kırdırmak. yani kırgız'a gidip "sen koskoca kırgızsız, bu türkmenler ya da özbekler kim yahu senin yanında?" demiş. sonra gitmiş aynı şekilde diğer türk kabilelerine. yani adamları birbirinden üstün görmeleri için vermiş gazı. amaç ise aralarındaki birlik beraberliği bozup daha kolay asimile olmalarını sağlamak.
  • bu ismi, yani "basmacı" ismini daha çok ruslar kullanmayı tercih etmişlerdir. türkistan direnişçileri kendilerine "korbaşılar hareketi" demeyi tercih ediyorlardı. "basmacı"'nın haydut anlamında daha çok ruslarca tercih edildiği söyleniyor.. korbaşı ise polis müdürü gibi bir anlama geliyor, ismini ise hareketin öncü ismi, "korbaşı ergaş"dan kaldığını belirtelim.

    hatta öyle ki; daha sonra türkiye'ye gelen buhara basmacılarından mirza pirnefes: “biz basmacı kelimesine türkiye’de alıştık. vatanda seyrek duyardık, sadece rus çevrelerinde. biz, bize korbaşı diyorduk. sonra enver paşa geldi ve bunun da değiştirilmesini istedi. bundan sonra birbirimize mücahit diye hitap etmemizi emretti.” demişti..