mackensen

  • 102
  • 14
  • 3
  • 0
  • dün

awacs

ks. (a)irborne (w)arning (a)nd (c)ontrol (s)ystem - awacs.

türkçe : havadan uyarı ve kontrol sistemleri.

sistem denildiğine bakılmasın, bu sistemler boeing-737 gibi havayolu uçaklarına boeing 737 aew&c örneklerde olduğu gibi monte edilebilmektedir. ayrıca (bkz: e3 sentry)

bilgi yoğun muharebe konseptinin kabul görmesiyle beraber elektronik harp ve destek sistemleri, modern orduların vazgeçilmez stratejik donanımları arasında yerini almıştır. yüksek irtifalara çıkarak hem daha geniş alanlarda etkili olabilen hem de yükseltiler gibi doğal engellere takılmayan ve yüksek süratle derinlemesine görev bölgesine intikal edebilen bu tarz uçaklar,bu görevler için en uygun platformlardır.

(bkz: elektronik harp)

öncelikle elektronik harp nedir?

askeri terminolojiye radyo dalgalarının kullanımı ve bir ordunun taktik teknolojik üstünlüğünün savaşın sonucunda belirleyici rol oynamaya başlaması ile girmiş bir harp terimidir. genel olarak, çeşitli tekniklerin kullanımı ile elektromanyetik tayfın düşman güçlerince kullanımını tamamen engellerken bir taraftan dost güçlerce kullanımını askeri amaçlara en uygun şekilde, azami yararı sağlayacak hale getirmeyi hedefler. elektronik savaş kendi içinde üç ana bölümde incelenebilir; elektronik destek, elektronik saldırı ve elektronik savunma.

a-) elektronik destek :

elektromanyetik tayfın pasif olarak kullanımı ile savaş bölgesindeki dost ve düşman ünitelerinin konumları, hareket yönleri, hızları, ateş güçleri, kendi aralarındaki haberleşmenin içeriği gibi taktik açıdan önemli, zaman-kritik istihbarat verilerinin, düşmanın yaydığı sinyallerin yakalanıp analiz edilmesi yolu ile edinilerek güvenli kanallardan ilgili komuta kontrol veya harp birimlerine aktarılmasından oluşur. bu istihbarat karargâh veya siyasal düzeyinde makrostratejik kararların alınmasında rol olabileceği gibi, savaş alanında anlık taktik seçimlerde, saldırının yönü ve gücünün belirlenmesi, savunma kademelerinin organizasyonu ve derinliğinin kararlaştırılması gibi ünite düzeyinde de kullanılabilir.

elektronik destek genellikle pasif olarak icra edildiği ve herhangi bir elektromanyetik iz yaratılmadığı için bu aktiviteler düşman güçleri tarafından da fark edilemez. bu tip pasif elektronik istihbarat faaliyetleri hemen hemen tüm ülkeler tarafından, savaş olsun veya olmasın, komşuları ve potansiyel tehlikeler hakkında önceden bilgi sahibi olabilmek için sürekli olarak devam ettirilmektedir.

b-) elektronik saldırı :

elektronik saldırı, askeri güç ve teknolojik altyapı kullanılarak düşman güçlerinin radyo dalgaları ve radar frekans bandı başta olmak üzere, elektromanyetik tayf'ı kullanmalarının engellenmesi, bu suretle seyrüsefer, hedef tespit, takip, telekomünikasyon ve istihbarat paylaşım yeteneklerinin azaltılması, komuta zincirini oluşturan halkaların birbiri ile elektronik haberleşmesinin engellenmesidir. elektronik saldırı aktif veya pasif olarak icra edilebilir.

- aktif elektronik saldırıya, yüksek güçte ve düşmanın da kullandığı frekans aralığını kapsayacak şekilde parazit radyo yayını yapılması suretiyle düşman telsiz haberleşmesinin karıştırılması, aynı frekans bandında elektronik veya beşeri dezenformasyona yönelik yayınlar yapılmasıyla düşman radyo/istihbarat operatörlerinin veya radar alıcıları, transponder istasyonu gibi elektronik aygıtların yanıltılması, özellikle hava araçlarında yaygın olarak kullanılmaya başlanan aktif dalga iptal yöntemleri ve elektromanyetik impuls bombası (emp) kullanımı örnek verilebilir. bunların haricinde, özellikle son yıllarda internet kullanımının yaygınlaşması ve askeri yönetim merkezleri ile veri tabanlarının internet erişimine açılmasını takiben dijital saldırı terimi doğmuş ve bilgisayar ağlarının yetkin bilgisayar korsanları ve saldırganlara hassasiyeti ve askeri konjektür itibarıyla bu durum da aktif elektronik saldırı kategorisinde değerlendirilmeye başlanmıştır.

-pasif elektronik saldırı olarak ise, özellikle savaş uçaklarından radarları şaşırtmak için bırakılan şaf, radar reflektörleri, faraday kafesleri, kanatlı dekoy veya aldatıcılar ile stealth teknolojiler örnek gösterilebilir. pasif elektronik saldırılar yapıları gereği herhangi bir elektromanyetik kirlilik oluşturmadıkları için düşman sensörleri tarafından kolayca fark edilmezler ve bazı durumlarda bu çok daha erken fark edilebilen aktif elektronik saldırıya kıyasla bir avantajdır.

elektronik saldırı yöntemlerine yönelik birçok ayrıntı askeri veya devlet sırrı olarak saklanır.

c-) elektronik savunma

elektronik savunma, dost ve müttefik güçlerin elektronik teçhizat, araç, haberleşme, altyapı, ateş gücü ve karargahlarının düşman unsurların elektronik saldırılarından korumasıdır. elektronik savunma ayrıca dost kuvvetlerin kendi elektronik saldırı metotlarından korunması için de icra edilir. aktif elektronik savunma teknikleri arasında frekans atlamalı geniş spektrum askeri telsizler gibi bazı ekipmanın değişen elektronik harp koşullarına göre teknik modifikasyonu örnek verilebilir. pasif elektronik savunma biçimleri arasında ise özellikle operatör personelin günün koşullarına ve düşmanın kullanabileceği olası yöntemlere karşı eğitimi baş rol oynamaktadır. elektronik karşı tedbir ekipmanı elektronik savunma kategorisinde değerlendirilir.

(tanımlar : deniz harp okulu pusula dergisi)

şimdi gelelim konumuza,

muharebe sahasındaki elektromanyetik ortamı kontrol amacıyla yapılan bir faaliyet olan elektronik harp, taarruz destek ve savunmaya yönelik üç ana başlık altında toplanabilir demiştik. bu amaçla kullanılan elektronik harp ve destek uçakları, her ne kadar aynı görev tanımı içerisinde yerleştirilebilse de, gene kabul olarak ikiye ayrılır : taarruzi ve savunmaya yönelik elektronik harp uçakları ile havadan erken ikaz ve komuta uçakları, yani awacs...

düşman tarafından yayınlanan elektromanyetik dalgaları tespit ve bu galgaları engelleme ile olası bir engellemeyi önlemeyle görevli elektronik harbin ilk adımında keşif yer alır. genelde pasif bir işlem olan elektronik keşif/istihbarat, esm (electronic warfare support measures) olarak da adlandırılır. bu görev esnasında gerekli ekipmanlı donatılmış olan uçak, düşmandan gelen elektronik dalgayı tespit eder. daha önce farklı dalga boylarının ne ifade ettiğinin kaydı bulunan bilgisayarlar sayesinde bu sinyali teşhis eden sistem, bir sonraki aşamada tehdidin konumunu belirler. bu işlemin yapılabilmesi için uçak, bir üçgen oluşturacak şekilde üç ayrı nokta ve zamanda sinyalin yönünü tespit eder. elde edilen veriler, açı hesaplamaya yarayan gonyometre cihazı sayesinde sinyalin merkezinin konumunu tam bir hassasiyetle bulunmasını sağlar. pasif elektronik keşif/istihbarat görevleri ; muharebeye yönelik comint (communications intelligence - iletişim istihbaratı), radarlara yönelik elint (electronic intelligence - elektronik istihbarat) ve her ikisini bir arada icra eden sigint (signal intelligence - sinyal istihbaratı) olarak üçe ayrılır.

bu noktadan sonra elde edilen bilgiler, barış , kriz veya savaş durumunda farklı değerlendirmelere tabi tutulur. genel olarak elektronik keşif/istihbarat uçakları, barış zamanında muhtemel tehdit olarak kabul edilen ülkenin elektronik altyapısı, kabiliyetleri ve kodlarının tespiti ile gerekli veri tabanının oluşturulmasında sıklıkla kullanılır. özellikle hedef ülkede gerçekleştirilen tatbikatların takibi, elektronik muhabere ve tespit ekipmanlarının gerçek şartlara yakın düzeyde görevlendirilmesi nedeniyle büyük önem taşır.

telsiz görüşmelerinin sıklaşması, birliklerin yer değiştirdiğine işaret ederken aniden sessizliğin başlaması 24 saat içerisinde bir taarruz ihtimalini artırmaktadır. mobil radarların sinyalini takip ederek düşman birliklerinin toplanma noktalarının yeri belirlenebilir.

ayrıca bir muharebe öncesi radar ve telsizlerin frekans atlamalarında da ciddi bir artış yaşanır. sürekli bir kriz havasının yaşandığı soğuk savaş yılları boyunca taraflar, birbirlerinin sürpriz bir saldırı planlayıp planlamadıklarını istihbarat birimleri kadar uçaklarla da takip etmiştir. savaş zamanı ise elektronik istihbarat/keşif uçakları, daha önce icra ettikleri pasif görevlere ilave olarak taarruzi amaçlı da kullanılır. ecm adı verilen bu harekat türünde ana hedef, elektromanyetik dalgaları engelleme veya onlara nüfuz etmektir. birinci durumda kara, deniz ve hava ortamını haberleşme ve radar tespitine olanaksız hale getirirken, ikincisinde bu sinyalleri taklit ederek yanlış yönlendirme hedeflenir. düşmanın komuta merkezi ve radar gibi stratejik değere sahip noktalarının tespitinde de kullanılan bu uçaklar, bu tesislerin yok edilebilmesi amacıyla komando birlikleri veya muharebe uçakları gibi birimleri de yönlendirir.

ecm uygulanan bir ortamda radar ve muhabere sistemlerinin kullanılabilir halde tutulmasına eccm (electronic counter-countermeasure) adı verilmektedir. bu görevin yerine getirilmesinde kripto veya frekans atlamalı sistemler kullanılması benzer pasif metotların yanı sıra elektronik taarruz gerçekleştiren sistemlere karşı elektronik taarruz uygulanması gibi aktif yönetmeler de mevcuttur. sürat ve irtifa imkanları sayesinde tehdide en hızlı şekilde ve en geniş alanda cevap verebilen uçaklar, sabit bir noktada durmadıkları için de karıştırmadan kaçabilmede büyük avantaja sahiptir. bu nedenle eccm görevlerinde helikopter gibi sabit kanatlı hava platformlarından da sıklıkla faydalanır. vietnam savaşı'ndan günümüze 1991 körfez, bosna hersek, 1999 kosova, 2003 ırak savaşlarında elektronik harp uçakları başrollerde yer almıştır.

tekniğini anlattığımıza göre biraz tarihinden söz etmek gerekir.

her ne kadar ikinci dünya savaşı sırasında bazı uçakları radarla donatarak havadan erken ikaz konseptinin temelini ingilizler atmış olsalar da bu alandaki ilk ciddi çalışmayı abd deniz kuvvetleri başlatmıştır. dünyanın yuvarlak oluşunun avantajını kullanan japon uçaklarının alçak irtifadan abd görev kuvvetleri'ne taarruzlar gerçekleştirmesi üzerine, bu tehdidi daha uzun menzilde tespit edebilecek bir sistem ihtiyacı belirmiştir. cadillac projesi adı verilen çalışmalar kapsamında, radarda tespit edilebilecek ufuk çizgisini daha da uzatabilmek amacıyla bu sistemlerin uçaklara yüklenmesi prensibi benimsenmiştir.

grumman avenger tbm torpido uçaklarına yerleştirilen an/aps-20 radarının 160 km menzilde alçaktan uçan hedefleri başarıyla tespit edebildiğinin görülmesi üzerine 1945'de ilk siparişler verilmiştir. tbm-3w adı verilen yeni uçağın iwo jima harekatı sırasında gerçekleştirilen kamikaze saldırıları karşısında yetersiz kalması üzerine radarın daha büyük bir hava aracına yerleştirilmesine yönelik cadillac ii projesi yürürlüğe girmiştir.

proje dahilinde b-17 bombardıman uçaklarının altına yerleştirilmeye başlanan an/aps-20 radarının gövde üstünde daha fazla etkili olabildiği görülmüştür. kısa süre sonra çeşitli muharebe ekipmanlarıyla da teçhiz edilen pb-1w adlı bu versiyon, günümüz anlamında ilk awacs uçağıdır. constellation nakliye uçağı temelli olan ve 1949 yılında hizmete giren ec-121 warning star'lar ise biri altta diğer üstte olan ve aynı zamanda kullanılamayan iki radara sahiptir.

1969 yılında kuzey kore mig-17'lerince japon denizi üzerinde düşürülen bir ec-121, hem bölgedeki askeri dengelerin değişmesinde hem de havadan erken ikaz uçaklarının tasarımlarının yeniden gözden geçirilmesinde önemli etkiye sahiptir. kendi sonunu getiren muharebe uçaklarının yaklaştığını gören ve gerekli bilgileri dost birliklere aktaran bu warning star awacs'ın en önemli dezavantajı, sakınma manevrası için yeterli performansa sahip olmamasıdır. uçak gemilerinde konuşlandırılmak üzere de 1954 yılında envantere dahil edilen e-1'lerin üstüne yerleştirilen eski tip radarların alçaktaki hedefleri tespitte sorun yaşadığının görülmesi üzerine harekete duyarlı doppler radarlarla donatılan ilk uçak olan e-2'ler hizmete girmeye başlamıştır. benzer şekilde abd hava kuvvetleri de boeing 707'lerin askeri versiyonu olan c-135 temelli e-3 sentry programı üzerinde çalışmaya başlamıştır. aynı senelerde sovyetler birliği'nde tu-134 ve a-50 gibi awacs uçaklarını geliştirmiştir.

bilhassa 1982 lübnan savaşı ve 1986 sirte harekatı esnasında taarruzi bir biçimde muharebelerin kaderini belirleyecek derecede önemli görevler üstlenen awacs'lar, soğuk savaşın bitimiyle beraber dünyanın çeşitli bölgelerinde patlak veren birçok savaşta sıklıkla kullanılmıştır.

günümüzde modern muharebenin vazgeçilmez bir kuvvet çarpanı olarak kabul gören bu sistemler, esm haricinde hedeflerin tespit ve teşhisinin yanı sıra onlara karşı uygulanacak önleme ve taarruzun koordinasyonunda da görev alır. bu işlemi gerçekleştirebilmesi amacıyla havadan erken ikaz ve komuta uçakları, farklı sistemler üzerinden sağladığı çok sayıda veriyi değerlendirip taktik haritasını oluşturabilecek ve gerekli birimlere aktarabilecek gelişmiş bilgisayarlarla donatılmıştır.gelişen ağ merkezli harp sistemleri sayesinde çok daha geniş bir alanda hızlı ve güvenilir şekilde muharip unsurları birbirine bağlayabilen ve yönlendirebilen bu uçaklar, muharebenin kaderini doğrudan etkileyebilecek stratejik oyuncaklardır.

günümüzde kullanılmaya başlanan aesa radarlar modüler sayısal yapısı sayesinde mekanik olan öncüllerine göre büyük avantajları da beraberinde getirmiştir. uçağın aerodinamik yapısına kolaylıkla uygulanabilen bu sistemler, ayrıca hedef tespiti, iff, takip gibi farklı tarzdaki görevler için farklı antenler kullanılması zorunluluğunu da ortadan kaldırır. sar'lar sayesinde radar sinyallerinin görüntü olarak ekrana yansıması da tespit kabiliyetlerinde önemli artış sağlamaktadır. ilk denemeleri 1991 yılında gerçekleştirilen awacs uçaklarının yer hedeflerine yönelik geliştirilmiş versiyonları da bulunur.

devamını okuyayım »