osuruktan teyyarenin kabin amiri

  • azimli
  • şamda kayısı (709)
  • 1558
  • 1
  • 1
  • 0
  • 3 gün önce

don giovanni

e.t.a. hoffmann'dan alintilarsak "operalar operasidir." bu tanim tarihsel surecte 'gercek'ligini dogal olarak yitirmisse de don giovanni bestelenisinin uzerinden gecen ceyrek millenium sonrasinda hala tum zamanlarin en buyuk muzikli sahne yapitlarindan birisi olma ozelligini koruyor.

mozart'in kisa hayati ve dahi kisa kariyerinde kaleme alabildigi 3 u tamamlanmamis toplam 22 opera mevcuttur. onemli olcude ve dogal olarak italyan operasinin etkisi altinda bestelenmislerdir ve don giovanni dili itibariyle bir istisna degildir ancak yapisi itibariyle onu devrinin ve oncullerinden ayiran onemli ozellikleri mevcuttur. 1788 yilinda, bestecisi 32 yasindayken ilk seslendirilisi yapilan don giovanni mozart'in sondan 4. operasidir. (sonrasinda cosi fan tutte, la clemenza de tito ve sihirli flut'u besteleyecektir).

hemen oncesinde kaleme aldigi figaro'nun dugunu ve son sahne yapiti sihirli flut'le birlikte mozart'in opera turunde kalame aldigi en buyuk uc yapittan birisidir. ancak kanaatimce bu yapit sihirli flut'le birlikte figaro'nun dugunu'nun onemli miktarda otesine gecmektedirler. figaro'nun cok basarili bir komedi oldugu su goturmez, tum zamanlarin en cok kaydedilen ve sahnelenen operalarinin baslarinda gelir. don ve flut bu acidan figaro'nun gerisinde kalir ancak icerik olarak ondan guclu olduklarini soyleyebiliriz. oldukca karakteristik ve dahi tarihi / kulturel nitelikleri / onemi olmakla birlikte flut'un de don 'la kiyaslandiginda bir tik, belki ceyrek tik, kadar geride kaldigini dusunuyorum. ozetle tamamen oznel olan gorusum: don giovanni mozart'in en buyuk sahne yapitidir. daha ileri giderek sunu iddia edebilirim: don, ren altini'ndan once bestelenmis en buyuk operadir. hatta don, ren altini'ndan once, bach'in "matta'ya gore çile"si ve gene bach'in si minor missasi haric, bestelenmis en buyuk dramatik vokal yapittir.

neden? bu gorusu desteklemek icin don oncesi operaya goz atmak gerekiyor. burada bir noktanin altini hemen baslarken cizelim: her yapit kendi devri icerisinde degerlendirilmelidir, tabii ki bir monteverdi operasi ile ring'i kiysalamanin bir anlami yok. monteverdi kendi devrinde onemli bir gelismeyi temsil eden sahne yapitlari bestelemistir. barok cagdaki sahne muziginin gelisiminde mihenk tasi olan hangi yapit ve bestecilerden bahsedebilecegimizi bilemiyorum lakin on klasik donemde gluck'un, gene kendi devrinde onemli sayilabilecek, kaydadeger isler yaptigi bilinir.

don kendi devrinde oldukça sira disi bir yapit olarak gorulmustur. lakin don kendi devrinin disindan bakildiginda da cok ozel ve siradisi bir yapit olarak karsimiza cikmaktadir.

bestelendigi klasik cag cercevesinde operanin kabaca ne oldugu nasil isledigi konusunda eglenceli lakin cok da abartili olmayan bir video ile baslamak istiyorum:

https://www.youtube.com/watch?v=enxpapesx5i

youtube'de yapilacak 'mozart opera borge' aramasiyla bu kisa skeçin turlu versiyonlarina ulasilabilir. ben bunu tercih ettim. ricky gervais'in dedigi gibi, 'it is funny, because it is true'. arya tipleri, korolar, dramatik isleyis gibi konularda o devrin yapitlari onemli olcude yapay kalmaktadirlar. klise muzikal yapilar, fazlaca agir basan italyan muzigi etkisi gercekcilikten alabildigine uzak koro kullanimi ve gene ayni sekilde cok yapay kalan drama anlayisi, olay anlatisindan cok durum degerlendirmesi yapan aryalar / korolar, muzigin genel olarak olayi yahut hissiyati desteklemekten uzak olmasi [major tonda bestelenmis olum aryasi vb] ifade yerine vokal virtuoziteyi on plana cikarma cabasi vb.

bu niteliklerin mozart'in muziginde tumden ortadan kalktigini soyleyemeyiz ancak, ozellikle son donem yapitlarinda onemli olcude zayifladiklarini, bunula birlikte sahnedeki aksiyona buyuk bir dogallik / sureklilik getirildigi ve bunun yanisira / bununla birlikte son derece orijinal dusuncelerin bu yapitta kendine yer bulabildigini gormekteyiz / gorecegiz.

yapitin ilk seslendirilisinin yapildigi 1788 yilinda avrupa fransa kaynakli sosyal hareketlerle calkalanmaktaydi. bu hareketler ve oncusu olan ortamin bir urunu / mensubu olan bestecinin bu akimlara tepkisiz kalmasi beklenemezdi. gerek figaro gerekse don giovanni bu hareketlerin belli miktarlarda yansimalarini icerir. her iki yapit da efendi-usak gerilimini yansitir. her iki yapitta da farkli sosyo ekonomik siniflarin mensuplari kah catisma kah isbirligi icerisindedir. her iki yapitta da soylu sinif mensuplari yeri geldiginde komik duruma duser, yeri geldiginde cezalandirilir. alt ekonomik sinif mensuplarinin baslarina ayni olcude kalici olumsuzluklar gelmez. bu ikilemler figaro'nun dugunu operasinin sahnelemesinde besteciye zorluklar cikarmistir zira aristokrasi ve onun himayecisi yonetici sinif boylesi bir oyunun ve muziklendirilmis versiyonunun infiale neden olabileceginden cekinmekteydi. don giovanni bu sinir gecildikten sonra kendisine sahnede daha rahat yer bulmustur.

yapitin basligi, drama giocoso (oyunsal drama), yapitin hem komik hem de dramatik ogeler icermesi itibariyle isabetli bir isabetli secilmistir. ote yandan yapitin tur olarak siniflandirilmasi bu baslik nedeniyle zorlasmaktadir, keyifli bir sahne eglencesi mi yoksa karanlik bir drama mi karar verilemez.

devamını okuyayım »
15.07.2017 04:32