şükela:  tümü | bugün
  • m.ö 46 yılında batı ve doğu olmak üzere ikiye ayrılan büyük hun imparatorluğunun, batı yakasının türk hakanı. bu süreçte doğu hunlarından da bir orduyu arkasına alan 50 bin kişilik çin ordusu , çiçi yabgunun surlarla çevirdiği başkentine saldırır, çiçi kaleyi savunmaya çekilir, kale savunmasına alışkın olmayan hunlar zor anlar yaşamaktadır. bunu gören çiçi yabgu askerlerine şu unutulmaz sözleri söyler..

    "boyun eğmeyeceğiz. çünkü bu, şan ve şerefle yaşamış olan ecdadımıza karşı büyük bir ihanet olur. atalarımız, bizlere geniş ülkelerle birlikte hürriyet ve istiklâli de emanet ettiler. savaşçı ve süvari hayatımız sayesinde adı yabancıları titreten bir millet olduk. korumakla vazifeli bulunduğumuz bütün bu emanetleri, adi bir ömür uğruna fedâ edemeyiz. hepimizin bildiği gibi savaşta erlerin kaderi ölümdür. biz ölsek de kahramanlığımızın şanı yaşayacak, çocuklarımız ve torunlarımız diğer kavimlerin efendisi olacaktır."
  • tarihin sayısız siluetlerinden biridir. chichi diye yazılır. onun siluetinin ardında romalı olduğunu sandığımız bir başka insanların da hikayesi vardır. orta asya'da romalıların işi ne?

    m.ö. 35 yılında batı hun kağanı chichi yabgu ticaretle zenginleşmiş fergana vadisini yağmalamış ve bu malları korumak için talas bölgesinde bir kale yaptırmak istemiş. o sene chichi yabgu'nun talas nehri vadisinde inşasına başlattığı kale iki yılda tamamlanmış 500 işçiyle. kale roma tarzı istihkamlara benzediğinden ve gene roma tarzı tabyalar ve bekçi kuleleri olduğundan (tasvirlerine göre) bu yapının roma işi olduğu sanılmakta. roma'dan bu kadar uzak olan ve asya'nın hengamesinde boğuşan bir bozkır devletinin roma usülü kaleyle ne işi olabilirdi ki?

    ama işin şaşırtıcı kısmı burası değil. garnizonda 100'ün üzerinde romalı olduğu sanılan askerler var. romalı diye belirtilmiyorlar ama istihkamı inşa etmeleri ve kaynaklarda "balık pulu düzeninde savaşmaları"ndan bahsedilmeleri bunu işaret ediyor. bunların parth devletine teslim olan crassius'un lejyonerlerinden kalanlar olduğu düşünülmekte. (hani şu spartacus dizisindeki crassius)

    peki chichi yabgu'nun yanında ne işleri vardı?

    o sırada part devleti ile yüe-chiler arasındaki savaşta chichi yabgu, parthları müttefik olarak seçmiş ve kale yapımı için parthlardan yardım istemiş. bu nedenle parth devletinin de ona kale yapımında tecrübeli sayılabilecek romalı askerleri yolladığı tahmin edilmekte. ama bu sebepten dolayı yüe-chilerle chichi yabgu'nun arası açılmış ve tatsız olaylar vuku bulmuş.

    yüe-chi sarayı her ne kadar olanları öfkeyle takip etse de o kadar uzak bir memlekete sefer yapmayı göze alamamış ama o sırada batı sınırına sürgün edilmiş, kabiliyetli ve iyi yetişmiş bir memur olan ch'en tang adında biri orada valiyi de tehdit ederek yerel halktan kurduğu bir orduyla chichi yabgu'nun üzerine yürüyünce işin seyri değişmiş. chichi yabgu'nun teslim olmayı reddetmesi üzerine kale kuşatılmış.

    ön saflarda her zamanki kalkanlı halde dizilen romalı lejyonlar yahut "balık pulu düzeninde savaşan askerler" kaleyi kuşatanların ok yağmuru karşısında (doğal olarak onların ordularında atlı okçu unsurların olduğu da tahmin edilebilir) dağılmışlar. ok yağmuru yüzünden kalenin savunması dahi felç olmuş ve chichi yabgu bile yaralanmış.çinlilerin tahtadan roma istihkamını yakmasıyla da savunma hattı çökmüş. savunmacıların oklarla düzenledikleri karşı saldırı da sonuç vermemiş. son saldırıda çinliler saraya yani iç kaleye kadar girmişler ve yabgu'nun kellesini kesmişler. ondan sonra da tüm savunmacılar teslim olmuş. kaynaklara göre 1518 hun'un kellesi kesilmiş.

    savaş şunu göstermiştir ki daha o zamanda roma savaş tatkikleri ya da o dönemin istihkam savunma taktiğinin, bozkır savaş taktikleri karşısında çaresiz kalmıştır. bu yenilgi sonradan hunların, roma imparatorluğu'nu nasıl yendiğini de önceden göstermesi açısından enteresan.
  • "şimdi ölürsek dünya durdukça kahramanlık şânımız yaşayacak; oğullarımız ve torunlarımız başka milletlerin başbuğları olacaktır" diyerek zor durumda dahi "kut" inancına olan bağlılığın ne kadar yüksek bir seviyede olduğunu göstermektedir. sözlerinin sahibi
  • çin yardımıyla devletin * başına geçmiş abisi ho han ye kurultaya çin'e bağlanmalıyız önerisiyle gelince " türk milleti olarak bütün dünya'ya ün salmamızın nedeni tutsaklığı asla kabul etmememizdir. bu yapıtığın teklif alçaklıktır. istiklali feda etmek gülünç ve utanç vericidir" demiştir. daha sonra abisinin yönettiği devletten ayrılarak batı hun devleti'ni kurmuştur.