şükela:  tümü | bugün
  • doğal hukuk'ta var sayılan, 1961 anayasası'nın başlangıç bölümünde anılan hak: "anayasa ve hukuk dışı tutum ve davranışlarıyla meşruluğunu kaybetmiş bir iktidara karşı direnme hakkını kullanarak 27 mayıs 1960 devrimini yapan türk milleti;"
  • insan ve yurttaş hakları bilgirgesi'nde * kabul ve ilan edilmiş haktır. madde 2'de yer alır tam olarak bildiri metninde.
  • en büyük savunucularından biri için (bkz: john locke)
  • 1961 anayasası döneminde darbenin felsefi ardalanına konmaya çalışılmıştır. şimdilerde bazı çevrelerce yeniden gündeme getirilmiştir. teorinin fikir babası john locke'dur. (bkz: lost)
    locke'un toplum sözleşmesine göre sözleşme öncesinde, tabiat halinde bir güven ve düzen vardı. insanlar özgür ve eşit durumdaydılar. fakat buna rağmen bazıları bu güveni bozucu, tabiat kanunlarını ihlal edici hareketlerde bulunabiliyorlardı. bundan dolayı insanlar daha güvenli yaşamak ve özgürlüklerini korumak için sivil topluma geçme ihtiyacını duymuşlardır. bu amaçla bir sözleşmeyle tabii haklarını saklı tutarak siyasal yönetime (devlete) ulaşmışlardır. siyasi yönetimin amacı temel hak ve özgürlüklerin korunması ve güvenliğin sağlanmasıdır. itaat edilmenin şartı budur. "locke'a göre hayat, hürriyet, mülkiyet hakları ile bunların türevlerinin korunması esastır". eger devlet koruma görevinin dışına çıkar ve adaletsiz davranırsa meşruluğunu yitirir ve halkın direnişiyle karşılaşır. yani bu durumda halkın direnme hakkı vardır. locke'a göre devlet gücünün birey haklarını tehdit etmesini önlemenin en önemli aracı yasama ve yürütme gücünün birbirinden ayrılmasıdır.
  • "bu terbire teşebbüs eden baskı tertipçileri zannediyorlar ki: türk milletinin kore milleti kadar haysiyeti yoktur."
    ismet inönü, nisan 1960
  • ‘direnme hakkı’nın bir anayasa konusu olarak düzenlenip düzenlenemeyeceği eskiden beri hukukçular arasında tartışma konusudur. bazıları, bu hakkın kullanılmasına yol açacak koşulları belirtmeye ve sınırlarını açıklamaya, bazıları da böyle bir konunun hukuk açısından ele alınamayacağını göstermeye çalışırlar.”

    (…)

    “özellikle 17. yüzyıl ingiliz düşünürü john locke’dan beri tartışma konusu olan ‘direnme hakkı’, bir devlet içindeki ‘üstün güce sahip olan halkın, kendi verdiği yetkiyi kötüye kullanan yasama ve yürütme organlarına karşı direnebilmesini, karşı koyabilmesini ve ayaklanmasını öngörür.

    4 temmuz 1776 amerikan bağımsızlık bildirisi, ‘yaşama, özgürlük ve mutluluğu arama’ haklarını güvenlik altına almak için kurulan yönetimlerin bu ‘amaçları yıkıcı’ duruma gelmeleriyle birlikte, halk açısından da böyle yönetimleri ‘değiştirmek ya da devirmek’ hakkının doğacağını açıklıyordu. fransız ihtilâli’nin 1789 ‘insan ve vatandaş hakları evrensel bildirisi’, ‘zulme karşı direnmeyi insanın ‘doğal ve zaman aşımına uğramaz’ haklarından sayıyordu. 1793 bildirisi ise, daha kesindi: “yönetim, halkın haklarını çiğnediği zaman isyan etmek, halk için ve halkın her kesimi için hakların en kutsalı ve ödevlerin en gereklisidir.’”
  • hakkında şöyle şiirsel bir örnek de verilebilir :

    "haksızlığın envâını gördük... bu mu kaanûn?
    en gamlı sefaletlere düştük... bu mu devlet?
    devletse de, kaanûnsa da artık yeter olsun;
    artık yeter olsun bu denî zulm ü cehalet... "

    tevfik fikret
  • pozitif hukuk düzeninde bir örnegi grundgesetz*in 20. maddesinin 4. fikrasidir.
  • direnme hakkının mucidi john locke'tur. (hükümet üzerine iki inceleme adlı kitabının sonlarında bu haktan bahseder) direnme hakkı, demokratik bir sistemde ya da demokratik olmayan bir sistemde, yöneten yönetilen ilişkilerinde yönetimin uygulamalarının zorbalık düzeyine varması ve bu zorbalığa karşı itiraz etme kanallarının tümüyle kapanması durumunda, yani iktidarın değiştirilebilmesinin meşru kanallarının tıkanması, itiraz yollarının tıkanması gibi durumlarda toplumun elinde kalan son seçenektir zulme karşı direnme hakkı.
    john locke'a göre bir monark, bir kral, eğer insanların mallarına, mülklerine, seyahat etme özgürlüklerine, yaşam haklarına, değiştirme ya da hakkını aramanın bütün yollarını kapatmışsa, bir zalime bir müstebite dönmüşse ve onu indirme, değiştirme ya da hakkını aramanın bütün yollarını kapatmışsa milletin bu zulme karşı topyekün direnme hakkı doğar.
    direnme hakkı bizde 27 mayıs'tan sonra yürürlüğe giren 1961 anayasası'nın giriş kısmında yazılmış bir haktır. der ki; türk milleti zorba bir iktidara karşı direnme hakkını kullanmıştır. direnme hakkı somut olarak devrim hakkıdır. çünkü direnecek olan bir toplumdur, zorbalıktan mağdur olmuş toplum kesimleri ve bunların direnmelerinin somut sonucu da iktidarın devrilmesi olacağı için bu çoğu kez devrime izin veren, bir toplumsal siyasal devrime izin veren bir hak olarak görülür