şükela:  tümü | bugün
30 entry daha
  • 58 maddede manas destanının özeti
    -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
    ilk önce manas destanındaki ögeleri bir tanıyalım
    kalmuklar-> kırgızların baş düşmanı ve budist bir moğol kavmidir. çin’in himayesi altındadılar.
    kırgızlar-> yurtlarından sürülmüşler ve bir kurtarıcı bekliyorlardır.
    kıpçaklar, kazaklar-> kırgızlara ara sıra destek olmaya gelen diğer türkî halklar.
    destan 15.yy - 18.yy arasında bir tarihte geçiyor.(adamlar sürekli ağızdan ağıza aktarıyor, aktardıkça tarihler kayıyor, olaylar kayıyor vs.)
    -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
    1) kırgızların başbuğu orazlı ölünce kalmuk hanı alööke kırgızlara kan kusturur. orazlı oymağının kırgızları başlarında cakıp bey’le alööke'ye kul olurlar.
    2) şıgay han & tekeşi han da kalmuklara yenilir ve cakıp'a dert yanmaya gelirler. akbalta(noygut beyi) & cakıp ayaklanıverirler ve anında alööke bunları bastırır.
    3) yine bir gün cakıp ‘’kul olacağımıza ölelim daha iyi’’ der ve ayaklanır, kervan basarlar. alööke bunları yine bastırır ve altaylara sürer. burada tarımla uğraşıp zenginleşirler(fakat tarımla uğraşmak göçebeler için köylü/köle işi olarak görülür). lakin cakıp han'ın bir sıkıntısı vardır o da oğlu olmamasıdır. 14 yıllık eşi çıyırdı'ya bunu açıklar ve onu suçlar. sonra düş görür, düşün yorumunca düğün yapması gerekir.
    4) bu ziyafetten bir müddet sonra çıyırdı hatun her türlü yemekten tiksinti duyarak hiç bir şey yemez olur. "pars yüreği yemek istiyorum" diye tutturur. ararlar, tararlar, nihayet bir avcının öldürdüğü parsın yüreğini bulup yedirirler. sonra erkek doğurur, diğer hatunu bakdevlet’ten de ikiz erkek doğar.(bu ikizleri unutmayın ileride çıkacaklar)
    5) akbalta "bu çocuğun adının manas olduğunu ancak biz bilelim. kalmuk, çin ve moğollar bilmesinler. isim düğününde bu ,çocuğun adının "devcinli" olduğunu ilan edelim" dedi.
    6) manas 8 yaşında kalmuk çocuklarıyla kavgaya karışınca babası onu saklamasını için çobana verir. lakin manas hala yaramazlıklar yapar. kalmuk & çin askerleri manas’ın namını duyar ve hesap sormaya gelirler. manas ata binip düşmanla çarpışır ve yener.
    7) cakıp'ın eli ayağı titrer ‘’daha da düşman edindik tadımız kaçacak’’. lakin akbalta ‘’aman ali rıza bey,’’ der ‘’bırak çocuğu’’. sonra kırgızlar manas’ın gücüyle yine yurtlarına göçer.
    8) manas'ın yendiği komutan kalmuklara manas'ın gücünü anlatınca çinli esen han tüm komutanları manas'ı yakalamak için görevlendirir . cakıp üzerlerine ordu geldiğini duyunca eli ayağı titrer ‘’malımızı, kızımızı verelim kurtulalım’’ der. manas babasının bu kadar gevşek olmasına kızar ve atına biner düşmanla savaşır.(bu cakıp şerefsizini de unutmayın)
    9) yolayalp adındaki savaşçıyla savaşırken yolayal yenileceğini anlayıp kaçar ve manas atıyla onu takip eder. yolayal sakladığı yada taşını çıkarıp suya atar ve bütün yer gök birbirine girer, tufan olur. sıcak yazı kışa çevirdi. bu sis içinde manas yolunu kaybeder. kulak kaban manas’a mızrak atmaya başlar manas tek atar ona. çinlileri biçer.
    10) bay ağa haber yollar ki kalmuklardan niskara adındaki biri ordu toplamış manas’ın üstüne yürüyor. cakıp han der ki ‘’bu bay ağa sürgünden önce kaybettiğim kardeşim olmalı.’’ ardından manas’ın düşmanın önünü kestiği haberi de gelir. kazaklar kırgızlar toplanıp manas’a yardıma gider. düşmanı yenince ‘’artık başıboş olduğumuz yeter başımıza bir han koyalım, manas han olsun’’ der büyükler. kırgızlar sevinir ‘’hanı olan yurt olduk. yaşasın han manas!’’.
    11) manas +9 itemleri sayesinde zırhı ateşte yanmaz, ok geçirmezdi. atı aymanboz da pek yamandı.(manas takribi 4-5 at değiştirecek ve destandaki tüm atların bir adı var)
    12) aksakallı akbalta der ki ‘’savaşlarla, sürgünlerle çok olan halkımız az kaldı, kimi iran’a kimi altay’a kaçtı. duydum ki aladağ’da kırgızlar varmış kalmuk hanı alööke ile savaşıyorlarmış. kırgızları toplayıp aladağ’a gidelim.’’ ve yolculuk başlar.
    13) kırgızların büyüklerinden biri alp koşay idi. sürgün zamanı sürülmekten kurtulmuş ve altaylara bir kale kurup kırgızları toplamıştı. manas kırk yiğidiyle koşay’a gider, merasimler olur derken koşay alööke’ye tabi olmak zorunda kaldık der.
    14) manas kalmuk ve çin’e sefer düzenler. kıpçak beylerinden er gökçe ile er bakay da katılır fakat bakay ‘’ölcez ölcez ölcez…’’ diyip seferden caydırmaya çalışır. manas ise dikbaşlıdır ‘’hey ağamız bakay, kırgız'ı düşmanın elinde görmektense canı çıksın manas'ın!’’ der.
    15) aranik kalesinde kalmuklara saldırırlar. iki ordu karşı karşıya meydandadır. 1vs1ler atılır sonra büyücüler savaşmaya başlar. aslanlar kaplanlar çağırılıyor, klonlama yapılıyor vs. derken kırgızlar ağır kayıp verir.(çünkü kalmuklar büyücülükte daha usta)
    16) manas üç gün kimseyle konuşmaz çünkü tilt olmuştu. sonra tekrar tüm kırgızları çağırıp savaşa gidelim der. manas alööke’nin karargahına yaklaşır. alööke ‘’bu ne heybetli yiğit!’’ diye düşünüp ‘’biz bunu hileyle öldürmezsek ölmez.’’ der. alööke’nin bir hayvanat bahçesi vardı. manas’a ‘’gel bak sana hayvan koleksiyonumu göstereyim.’’ derken onu yırtıcı hayvanların yanına sokar. manas bir mamut bir ejderiyayla vs atar ve öldürür. alööke ‘’bu iş böyle olmucak, en iyisi zehirlemek’’ der ve ‘’bu gece misafirimiz olun.’’ der. manas ‘’tmm’’ der ama erlerine aşınızı kendiniz yapın der, böylece zehirleyemezler. ertesi gün savaş olur, alööke yenemeyeceğini anlar ve kaşgar’a kaçar.
    17) tagarma ülkesinin hanı şooruk’un kırgızlarla savaşı
    "kırgız dedidiğin nedir ki? oraya buraya kaçıp, göçüp yürüyen bir halk!." diye atıp tutar şooruk han. afganistan taraflarına karargah kurar. şooruk’un kızı akılay ise düş görmüş ve bu seferin kötülüğünü babasına anlatmıştı. babası ise ‘’büyüdün de başımıza şaman mı oldun? sen sus bakayım’’ der.
    şooruk akbalta’nın at sürülerini yağmalar. at sürülerini kaybeden akbalta altay' dan göçüp geldiklerine pişman olduğunu söyler. manas hemen savaşa gider ve şooruk’un komutanlarını öldürür. akşam olunca geri çekilirler. şooruk büyücüsünü çağırır ve zehirli rakı yaptırır. rakıları eşeklere yükleyip manas’ın kampına gönderir. işte haydutlardan kaçtım vs. diyerek kandırmaya çalışır fakat manas şüphelenir ve büyücülerini çağırır. adamı yakalarlar.
    ertesi gün tüm orduyla savaşan şooruk yenilir ve manas’a teslim olur. kızı akılay da manas’a eş olur.
    18) manas babasına darılıp köye gider ve bir ihtiyar çiftçiyle buğday tarımına başlar. ihtiyar ‘’sen bu buğdayla karaca han’ın at sürüsünden bir kısrağın yavrusu olan tayı al kendine’’ der. manas gider tayı alır, bu arada ihtiyar ortadan kaybolur(aslında bir ruhmuş). arkadaşları manas’ı bulur evine geri götürür.
    19) kalmuk hanı aziz han ve oğlu almambet
    almambet on yaşına gelinceye kadar altmış başlı ejderden ders alır. bundan sonra almambet altın kılıç kuşanır, eline aybalta alır.
    bir gün aziz han ‘’ben emekli oluyorum tahta sen geç oğlum, halkın derdini sen dinleyeceksin.’’ der. almambet şehirleri gezip halkın davalarına bakar. bir gün bir şehirde zincire vurulmuş yedi kişi almambet’in önüne getirilir. almambet 'bu ne iştir? bunları ne diye önüme getirdiniz?’ diye sorar. baş memur: 'eskiden kalmış bir geleneğe göre büyüklerimizin şerefine günahkarları kurban etmek adetimizdir. bunları sizin şerefinize kurban olarak keseceğiz. kabul buyurunuz!". almambet kurbanlıkları salar ve halkının böyle çirkin görenek ve geleneklerini görüp çok acı duygularla evine döner.
    bir gün aziz han oğlunu yanına çağırıp şöyle dedi: "oğlum şunu bil ki babanın han-yaylası denilen yaylasını konurbay zorla almıştır. yaylamı geri vermezse, sen de alamazsan senin de canın çıksın.’’ (bu konurbay’ı unutmayın, baş kötü karakter)
    almambet hemen konurbay’a gider ve hoş karşılanmaz. konurbay esen han’a şikayete gider.(çünkü kalmuklar çin’in buyruğu altındadır) almambet onu takip ederek esen han’a gelir ve konurbay'ı şikayet eder. esen hiç bir cevap vermez, sarayına girip kapanır. almambet yedi gün cevap bekledikten sonra bir güzel kız yanına gelir ve ‘’kaç kurtar kendini, esen’e babana güvenme!’’ diyince almambet evine kaçar. babasına olanları anlatır. babası ise ‘’esen’im yapmaz öyle şey, seni öldürürüm ondan vazgeçmem.’’ diyince almambet kırgızlara sığınmayı düşünür.
    esen han durur mu bütün komutanlara hain almambet’i yakalamak için emir verir. almambet çoban macik ile kaçmaya hazırlanırken konurbay onu sıkıştırır. birden at üzerinde silahlı anası altınay'ı görür. anası düşman hattına hücum ederek almambet’in kaçmasını sağladı fakat kendisi öldürülür. ölüsü bir katıra konup esen hana gönderilir. almambet gece bu kafileye saldırıp anasının ölüsünü alır ve bir ormana götürüp gömer ...
    20) almambet'in kıpçak beyi er gökçe'ye gelişi
    almambet ve macik irtiş ırmağı boyunda er gökçe ile karşılaşır ve kalmukça kimsin vs sorar. er gökçe ‘’türkçe konuşsana yiğidim.’’ der. sonra tanışırlar fln. almambet ‘’sığınmalık il arıyoruz.’’ der. er gökçe onları krallar gibi ağırlar.
    21) almambet’in müslüman oluşu(budist idi)
    er gökçe "o dünyada rahat olmak için bıyıklarını kes, sakalını bırak "kulku alda kuvalda"(kulhüvallahüehad) oku, sünnet olup müslüman ol. o dünyada cennete gireceksin" diye ona müslüman olmasını teklif eder. almambet de müslüman olur.
    22) almambet altı aydır yan gelip yatarken bir gün ‘’böyle ayak uzatıp yatmakta fayda yok. iç, ye yat böyle hayat mı olur?" der ve savaşçı gençleri yanına alıp kalmuklara yağma yapar. kalmuk topraklarını bilen almambet hiç yenilmez ve er gökçe’nin ili yağmalarla zenginleşir.
    23) gökçe'nin yiğitleri almambet'in böyle çok sevilmesini kıskanırlar. onu gökçe'nin gözünden düşürmek için gökçe'nin sevgili karısı akerkeç'le bu kalmuk'un gizli münasebette bulunduğu hakkında dedikodu yapıp gökçe'nin kulağına kadar ulaştırırlar. gökçe karısına ‘’bakıyorum da almambet’le fazla yakın gibisiniz.’’ der. karısı îmayı anlar ve ‘’düşmanların seni almambet'ten ayırmak için bana da iftira ediyorlar. bana inanmaz, güvenmezsen beni öldür de almambet'ten ayrılma, halkına, sana bir kahraman kazandırmak için bir kıpçak kadını kurban olsun!" der.
    gökçe bir ziyafette sarhoş olmuşken rakısına akıl bulandıran ilaç karıştırırlar ve dedikodu yapmaya başlarlar. gökçe de çıldırır ve ‘’getirin o kalmuk köleyi!’’ der. almambet gelince gökçe küfürler laflar etmeye başlar. almambet ne olduğunu anlamaya çalışıp gökçe’yi durdurmaya çalışır. gökçe "git deseniz it gider, almambet kalmuk neden gitmiyor?" diyince almambet gitmeye hazırlanıyordu ki ‘’öldürün şunu!’’ der. almambet silahına bir davranır herkes oturduğu yerde kalakalır.
    almambet artık buradan gidecekken akerkeç ‘’gitme, yarın özür diler gökçe’’ fln der ama almambet ısrarlıdır. akerkeç ‘’o zaman manas’a git!’’ der.
    24) alp almambet'in manas'a gelişi
    manas garip bir düş görür ve düşünü anlatır. derler ki ‘’almambet sana geliyor’’. manas onu karşılamaya çıkar. almambet çok bitkin, susuz, açtır ve manas’ın yiğitleri onu tutup manas’a getirirler. manas ona yemek hazırlatır. yemekten sonra manas onun soyunu sopunu sorar vs.
    manas almambet'i baba ve anasına takdim eder. cakıp ve çıyırdı hatun’u görür görmez almambet atından inip onları selamlar. çıyırdı hatun, almambet'i "yavrum!" diye kucakladığı vakit kurumuş memelerinden süt akıverir, almambet ile manas'a "memelerimi emip kardeş olunuz!" diyerek ikisine memelerini emzirir. bu törenle manas'la almambet öz kardeş olurlar.
    25) manas almambet'i evlendirmeyi düşünür. almambet de onunla konuşmak için evine gidip karısı karabörk’e sorar. karısı ‘’herhalde akılay’ın yanında’’ der. akılay’a gider, o da ‘’bir yıldır bana uğramadı.’’ der. sonra manas’ı bulur ve şakayla karışık ‘’sen de bekarmışsın a manas!’’ der. manas bunu ciddiye alır çünkü bu ikisi savaş meydanında evlendiği kızlardır ve çocuk doğuramamışlardır. babasına gidip ‘’kız bul bana’’ der.
    26) manas'ın kanıkey ile evlenmesi
    akbalta oğlu manas’ın 40 yiğidinden çubak alp kahramanlığını göstermek için buhara'ya gelir. buhara han’ı temir’in nam-ı diğer karahan’ın on iki kızından küçüğünün adı kanıkey’dir. kanıkey "bu alpla savaşmak istiyorum. bana müsaade ediniz!’’ der. 1vs1 atarlar ve çubak canını zor kurtarır. çubak aslında kanıkey’i denemek için gelmişti ve manas’a kızı anlatır. manas hemen babasına gider ve ‘’hadi bu kızı bana iste’’ der. cakıp bir heyetle buhara’ya gider ve ezanlara, tekbirlere, medreselere, camilere hayran olur(zira adamlar göçebe, tek bildikleri şey çadır). karahan’ın evini bulur. otururlar sohbet ederler en sonunda kızını isterler. temir han "kızım çok küçük, oyundan başka bildiği bir şey yok. damat olacak kimdir, adını söyle öğreneyim" der.
    cakıp "oğlum manas'a istiyorum, demiştim. galiba, dalgındınız, duymamışsınız" der.
    "cakıp han, sinirlenmeyiniz. senin oğlun manas'ın iki karısı bulunduğunu duydum. onun içindir ki "damat olacak kimdir? dedim". bu konuşma o gün neticesiz kalır. cakıp han misafir dairesine çekilir.
    temir hanın mengdibay adlı bir veziri vardır. çok zalim, devlet işlerinden anlamayan cahil bir adamdır. ‘’manas'a kızını verme, o hayduttur’’ der ama diğer vezirler ‘’manas bir gazidir(gaza eden) iyi adamdır’’ der. mengdibay sinirlenir ‘’namaz bilmez allahın dağlı kırgızı gazilikten ne anlar?’’ diye bağırır. diğer âlimler onu susturur ve temir han kızını vermeye ikna olur lakin bir hayli çeyiz ister. cakıp kabul eder ve ‘’şu aruke kızını da bizim almambet’e yapalım.’’ der. adamları yine temir han’ı ikna eder ve kızını verir.
    27)esen han kırgızlara kardeş olan boylardan kendisine hizmet edecek adamlar bulmaya çalışır. nihayet kırgızlara akraba olan közkaman soyunu bulur. çin ve kalmuk istilası sırasında esir edilerek pekin'e götürülen ailelerdir. bu kırgızlar orada budist olmuşlardır.
    közkamanlar manas’a sığınma isteğinde bulununca manas hemen kabul eder ama annesi çıyırdı onu azarlar. ‘’adları bile kırgız dilinde değil! bunlardan bize nasıl kardeş olacak?’’ fakat manas ve babası cakıp buna aldırmaz.(bilin ki bu destanda kadınlar her zaman haklıdır…)
    közkamanlar kendilerini acındırırlar. sürgünlerini anlatırlar. manas onlara evler yaylalar verir. bir gün içki masasında manas’ı zehirlerler ve bir çukura tıkarlar.
    28) manas'ın yanına kimseyi almadan közkamanlara misafirliğe gitmesi kanıkey'in kara kara düşünceye dalmasına sebep olur. kanıkey manas’ın silahını atını kuşandığı gibi bir yiğitle birlikte evi basar ve manas’ı kurtarır. düşmanlarla çarpışırlar ve kanıkey pek çok yerinden yaralanır.
    közkamanlar ‘’ne de olsa onu zehirledik artık ölür.’’ diyip çin’e geri dönmeye başlarlar. manas'ın kırk yiğidi olanları duyunca peşlerinden gider ve közkamanları mahveder.
    29) kırgız hanı köketay'ın ölümü ve yoğ töreni
    manas’a büyük yardımlarda bulunan han köketay bir gün ava çıkmışken kundakta bir çocuk bulur ve adını bokmurun(sümüklü) koyar. çocuk 12 yaşına gelince yaramaz olur ve herkese dadanır. biraz daha büyüyünce kız aramak için dolaşmaya çıkar ve babasının hastalığını duyunca geri döner.
    köketay kırgız, nogay ulusunu toplar ve vasiyet eder ‘’ "ey benim ulusum, gözlerim yumulduğu zaman vücudumu kımızla yıkayınız, sonra etimi kılıçla kemiklerimden sıyırınız. kemiklerime zırhımı giydiriniz… vs’’ sadist şeyler ister. ‘’manas’a gidin’’ vs de der. ‘’ölü aşıma kafir müslüman kim varsa çağırın’’ der ve köketay ölür.
    bokmurun babasının aşına manas’ı çağırmayınca manas onun atlarını yağmalamak ister fakat akıl hocası bakay ‘’babası ölmüş meczubu bırak’’ der.
    bokmurun babasının ölü aşını koşay’a sorar. koşay da ‘’ mançu, kıtay kalmuk aş töreninden anlamazlar. onları çağırma!’’ der. fakat bokmurun koşay'ın sözlerine kulak asmaz. tüm kırgız, kazak, kıpçak, mançu, moğol, kalmuk, çinli vs. halklarını çağırır. niskara toya gelir gelmez manas’ı sorar. o olmayınca da kırgızlara tehditler savurur. konurbay’la konuşup kırgızları mahvetmeyi düşünür.
    bokmurun bundan pişman olup koşay’a ağlamaya gider. koşay da ‘’hemen manas’ı çağır’’ der. manas’a haber ulaşınca manas sinirlenir ‘’konukları kalmuklardan dayak yedikten sonra "manas, bizi kurtar!" diye yalvarıyor değil mi? yüzüne bakmam.’’ felan filan derken kanıkey onu ikna eder ve sefere hazırlanır. manas törene gelir gelmez kalmuklar geri vites yapar abi çekerler. koşay da konukları affediver der.
    30) sonra at yarışı vakti gelir. manas akkula atının biraz semiz olduğunu düşünüp zayıflatmak ister. almambet’e bunu söyleyince almambet de yada taşıyla büyü yapıp kış kıyamet getirir ve zayıf atlar ölürken semiz atlar zayıflar. ertesi gün yarışa hazırlar yarış yerlerine geçer ama 8 gün diğer atları beklerler.
    diğer atları beklerlerken cambı(yüksek bir noktaya hedef koyulur; okçular onu düşürmeye çalışır) yarışı yapılır manas kazanır. daha sonra güreş vakti gelir ve kalmuklardan yolay alp adında bir dev meydana çıkar. kırgızlardan koşay alp tek tek herkese vs atmak isteyen var mı diye sorar ama kimse yolay’la dövüşmek istemez. manas’a sorunca ‘’bir sen bir ben dövüşürüz anca’’ der. yolay da ‘’bu ihtiyar halimle 85 yaşımda ben dövüşcem anlaşıldı.’’ diyip meydana çıkar. geceye kadar vs atarlar ve sonunda koşay kazanır.
    31) kalmuklardan tükübay adlı bir pehlivan çıkar meydana. vs atacak adam arar ama kimse gönüllü olmayınca kanıkey hatun ortaya atılır ve ‘’genç alp ağış’ı bulun’’ der. yiğitler giderler ağış’ı kızlarla oynaştayken bulurlar hemen hazırlayıp güreşe sokarlar. hemen vsyi kazanıp yine oynaşa gider.
    32) sırada, konurbay ile manas mızrakla vs atar. zafer tabiki de er manas’ın.
    33) sonra at yarışını da kırgızlar kazanır ama ödülünü kalmuklar yağma eder. manas derhal ödülü geri ister vermezler sonra manas çin seferine hazırlanır. almambet ve sırgak (ayrıca manas ve çuvak bir yere kadar) çin’e keşife giderler fakat çuvak almambet’in kalmuk olmasından dolayı ona hakaretler eder, sırgak öldürmeyi bile düşünür lakin almambet sırgak’a esen han’ın kızı burçula’yı sevdiğini ve konurbay’ın sürekli kızı istediğini ama kızın reddettiğini söyleyince sırgak ben senin için alırım der. almambet ‘’hele bir dur yiğidim’’ der ‘’bunların gözcüleri var’’ fln der. gözcü tilkiyi öldürürler felan.
    34) almambet’in doğduğu topraklara gelirler ama artık kimse kalmamış bu yaylada. almambet sırgak’a ve kendisine kıyafet bulur ve kalmuk kılığına girerler. fakat eninde sonunda birine yakalandılar ve o kişi de konurbay’ı harekete geçirdi. kırgızlar da diğer yandan kalmuk sınırına yaklaşıyordu. valla 10 sayfa boyunca savaşıyorlar fazla heyecanlı bir şey yok. sonucunu da bilmeyen yok: kırgızlar kazanıyor.
    35) konurbay bundan sonra kalmukları tekrar toplar. bu haberi duyan tek gözlü madıkan boğaya binip gelir. tüm kırgız yiğitlerini bertaraf eden madıkan manas’la vs atar. manas’ı boğasıyla peşleyen madıkan’ın boğasını almambet ve bakay öldürür. sonra da bakay madıkan’ı öldürür. kırgızlar bu savaş sonucu çok şehit vermiştir. çuvak ve töştük de ortalık da yoktur. ordu istirahatteyken çuvak geliverdi hem de yanında büyücü niskara vardır. sonra töştük de gelir.
    konurbay kapana sıkışmış hissederek manas’a gelir. ‘’artık biz sizinle kardeş gibiyiz. sizi talas’a uğurlayalım.’’ diyerek manas’ı alır götürür. o sırada aybaltasıyla manas’ın boğazını kanatır. kırgızlar uyanır tekrar savaşa girişirler.
    36) sırgak ölür. şıpşaydar adlı nişancı çuvak’ı vurur, almambet’i öldürür. bu ölümlerden sonra manas ağlar dertlenir ‘’altay'daki kara kalmukları kangaylara sürmezsem ... doğduğuma pişman olayım. almambet'in öcünü almazsam ilimin, ulusumun yüzüne nasıl bakabilirim?".
    manas savaş alanına girer, şıpşaydar manas’ın atını vurur öldürür.
    37) kanıkey rüyasında savaşın kötüye gittiğini görür ve manas için tayburul adlı atı ve başka hediyeleri kafileyle manas’a yollar. kanıkey bu atı oğlu semetey(6 aylık bebek) için eğitmişti. savaşta fazla adam kaybeden manas sonunda talas’a doğru geri çekilir.
    kanıkey erini karşılamak için semetey ile ata biner. manas oğlunun ağlamasıyla kendine gelir ve onu görmek ister. ‘’artık tek tesellim oğlumdur’’ der fln. manas’ın savaşta aldığı yarayı kanıkey iyileştirir fakat kanıkey’e söylemediği sırtında bir yara vardır. bu yara konurbay’ın aş töreninde sırtında açtığı yaradır ve bu manevi yaralarla birlikte yarası tekrar azmıştır. kanıkey’le konuşur ve ‘’tanrıdan ölümümü diledim. artık talas’ta durma, oğlumla birlikte buhara’ya git.’’
    38) veeeeeeeee er manas ölür. mezarına gizlice gömülür.(türk geleneklerince hakanın mezar yeri daha sonraları rahatsız edilmesin diye gizli tutulurdu)
    39) manas’ın üvey kardeşi kobeş yengeleri kanıkey’le kardeşi abeke’yi evlendirmeyi planlar.(türk geleneklerince ölen kardeşin karısıyla yani yengeyle evlenmek bir sahiplenme ritüaliydi, cinsellikle alakalı değildi) kanıkey gelen haberciye ‘’daha manas’ın 40’ı bile çıkmadı. utanmıyor musunuz?’’ der. haberci duyduklarını kobeş ile cakıp’a anlatır ve cakıp sinirlenir ‘’kancığın malını mülkünü yağma ediniz; kara gözlerini oyunuz. küçük yetim çocuğundan ayırınız, kendisini yapayalnız bırakınız! kaltağın obasını yer ile bir ediniz!".
    kanıkey semetey’i kaynanasına verip manas’ın silahlarını kuşanmaya gider fakat silahlanamadan obası basılır. manas’ın malı mülkü yağmalanır. kanıkey buhara’ya doğru kaynanasıyla birlikte kaçar. manas’ın vasiyeti üzerine semetey temir han’ı babası, annesi kanıkey’i ablası bilecektir.
    40) semetey'in büyümesi
    semetey yaramaz bir çocuktur. temir han semetey 12 yaşını bitirince düğün yapar. düğünde at yarışı yapılır ve kanıkey at sürücüleri olarak manas’ı ve almambet’i görür. yetim semetey de birden ‘’manas’’ diyiverir.
    41) manas'ın ölümünden on iki yıl geçince kobeş acaba semetey ve kanıkey çöllerde ölmedi mi? diye düşünür. sarı taz adlı bir genci kanıkey’i bulması için yollar. sarı taz buhara’nın yakınında kömürcülüğe başlar.
    42) semetey düğünden ayrılıp avlanmaya çıkar. sarı taz’ı görüp selamlar fakat sarı taz onu selamlamayınca ona kızar. sarı taz’ı kamçılayınca sarı taz da ‘’bana karşı böyle kamçı kullanacağına babanın ölümüne sebep olan konurbay'dan öcünü al! abeke ile kobeş'e göstersene! abeke ile kobeş baban manas'tan kalan malı, mülkü aralarında bölüştüler ...’’ der sonra da anasını babasını anlatır.
    43) semetey avdan dönünce ölü gibi yere uzanır, dargın dargın yatar. sonra anasıyla konuşur. kanıkey ‘’talas’ta alp bakay’ı bulacaksın.’’
    semetey talas’a girer. bakay’la karşılaşır. ihtiyar bakay, semetey'in öz yurduna geldiğini cakıp hana haber vererek: "müjde cakıp müjde, sana sevinç, düşmana kaygı! gurbete gitmiş torunun semetey geldi, müjde!" bu haberi duyan cakıp han düşünceye dalar. yüzündeki nefret ifadesini göstermemek için yüzünü duvara çevirir, sonra güya sevinmiş gibi görünüp "beni çok sevindirdin, bakay! git torunumu getir, yüzüne bakıp hasretini gidereyim." der. bakay gidip onu getirirken cakıp karısı bakdevlet’e ‘’şarabına zehir katalım’’ der. bakdevlet ‘’torunun o, bu kadar alçaklık etme’’ der fakat cakıp kılıç zoruyla dediğini yaptırır. bakdevlet hatun zehirsiz şarabı bakay'a, zehirlisini semetey'e verir. fakat semetey şarabı, kırgız adeti üzerine büyük babasına sunar. cakıp han "içkiyi çoktan bıraktım. az da sevap point kasayım’’ der. semetey " büyük babamın içmediği şarabı onun önünde nasıl içebilirim?" diyerek şarabı olduğu gibi köpeklerin önüne koyar. köpekler koklar koklamaz ölüverirler. sonra da manas’ın zırhını silahını alır.
    bakay bu sefer kobeş’e gelir anlatır haberi fakat kobeş onun başını yarar. abeke kardeşinin yaptığına üzülür ve bakay’ı teskin eder. bakay’la birlikte abeke semetey’e gelir ve abeke olanları anlatır. semetey de ‘’seni annemle evlendireceğim. artık sen benim atamsın’’ der ve buhara’ya geri döner.
    44) kervanlar hazırlanır ve talas’a göç başlar. abeke babasına semeteylerin iyi karşılanması gerektiğini söyleyince cakıp sinirlenir. ‘’ahmak abeke! it herif! semetey bize düşman olacak, ‘halk benim’ diyecek’’. kobeş ve cakıp atlarına atlayıp semetey’in obasına gelir fakat halk semetey’in yanındadır ve onları zindana atar. manas’ın 40 yiğidi de bizi zindana atar bu semetey diye korkar ve hepsi kalmuklara sığınmaya gider. semetey bunu öğrenince atına atlayıp onları durdurur fakat 40 yiğit ona katılmak istemez ve semetey’e saldırmaya başlarlar. semetey 40’ını da öldürür.
    45) bu arada kanıkey yanına yiğitlerden bir kaçını alıp cakıp ile kobeş'i öldürtür. abeke'yi ise serbest bıraktı. çıyırdı hatun ise ‘’kobeş manas’ımın obası yağmalanırken abeke neredeydi?’’ der ve onu da öldürtür.
    46) çınkoca'nın semetey'den at istemesi
    noygutlann hanı şıgay hanın oğlu çınkoca semetey'in nişanlısı ayçörek'i seviyor, onu eline geçirmek istiyor, semetey'i ağzı süt kokan çocuk sanıyordu. güç gösterisi için semetey’in atını istemeye elçi gönderir. kançora ile külçora elçilerin ne istediğini sorar ve öğrenince de onları kovar.
    çınkoca müttefik arar ve toltoy’a ‘’ayçörek’i sana alalım’’ der. toltoy ıkınır mıkınır sonunda kabul eder. ayçörek’in babası akun han’a kızını ver derler fakat o da vermez. böylece ikisi arasında savaş olur. ayçörek kuğu donuna girip(yani şaman türklerdeki dönüşüm büyüsünü yapıp) semetey’den yardım istemeye gider. fakat semetey yerine hatunu çaçıkey’i bulur, olanları anlatır. çaçıkey kızı kıskanır ve "şeytan suratlı utanmaz. erkek arayan kızdan hayır gelmez! seninle semetey arasında ben aracı olamam" der.
    47) tan ağırırken çaçıkey ayçörek’i bir daha görmek istedi, ayçörek de onu… tekrar çaçıkey çirkeflik yapar ayçörek kaçar.
    48) o sırada külçora ile kançora semetey'i ziyarete gelirler. semetey onlara yakında ava çıkacağını söyler. çaçıkey onu ava çıkmasını engellemeye çalışır ama beceremez sonra da kuğu kadının sırrını külçora’ya anlatır.
    semetey avcı kuşunu havaya salar ve ördek sürüsü içindeki kuğuyu yakalamasını ister. külçora ona mani olamaz fakat avcı kuş havada kaybolur. külçora çaçıkey’e gider ve kuğu kadın kim fln diye sorar, işkence eder. en sonunda ayçörek olduğunu öğrenip semetey’e haber verir. semetey de ordusuyla gider ve çınkoca’yı öldürür.
    49) konurbay’ı rüyasında gören semetey sefer hazırlığına başlar. ayçörek ise ona ‘’rüyamda kesilmiş baş gördüm, bu yıl sefere çıkma.’’ der. lakin semetey "akun hanın hırçın kızı! yolumu kesme, seferime engel olma!’’ der ve ayçörek’e bir kamçı vurur.
    kamçılanan ayçörek ‘’inş savaşta ölesin, geberesin’’ diye beddua eder. gerçi sonra pişman olup bedduayı bozar.
    50) konurbay'ın büyücü bekçilerinden muradıl semetey’i bekliyordu. muradıl yada taşıyla üstlerine felaket yollar ve semetey zar zor geri çekilir.
    51) konurbay ordusunu hazırlamıştı. karagul adında at çobanlarının başbuğunu çağırır onu savaş için görevlendirir. semetey de karagul’un obasını gözlemeye başlar. sabah vakti bir çocuk karagul’a rüyasında kalmukların yenildiğini gördüğünü anlatır. karagul onu döver, o anda semetey ortaya çıkar ve çocuğu korur. karagul hemen semetey’i tanır ve ona saygı gösterir. ‘’ben kırgız ilinden buraya zorla getirildim’’ vs laflarla semetey’i kandırır. semetey özür diler. semetey atlarla uğraşırken karagul onu nehre iter ama atı gelip semetey’i kurtarır. semetey de kalmuk atlarını önüne sürüp kırgız iline kaçar.
    52) semetey konurbay saldırsın diye bekler bekler, gelen giden olmaz. en sonunda semetey harekete geçer ve bir mevkide gözcülük yapar. bu arada konurbay nişancılığını konuşturur ve semetey’i vurur. bunu gören külçora konurbay’ı peşlemeye başlar. konurbay yaralanıp kaçar. semetey’in yarası derindi. bakay ‘’kurşunun çıkması için yaranın üzerinden iffetli bir kadının atlaması gerek’’ der ve ayçörek’i çağırırlar. semetey iyileşir.
    53) konurbay ordu toplar ve semetey’in kalesine saldırmaya başlar. bakay tüm yiğitleri uyandırır. bu arada külçora da bakay’a dert yanar. ‘’ağabeyim, sırrımı sana anlatayım. semetey'in çaçıkey'i benim ayçörek'le seviştiğimi dedikodu yapmış, onun sözlerine inanan semetey bana hakaret etti.’’. bakay onu teselli eder ve savaşa hazırlar. semetey bu savaşta konurbay’ın kafasını keser ve kırgızlar rahata erer.
    54) er gökçe oğlu ümetey'in semetey'e düşman oluşu
    ümetey’in babası gökçe manas’ın kalmuk seferinde şehit olduğu için semetey’in konurbay’la savaşından ümetey’e de ganimet yollamasını ister. anası akerkeç onu bundan vazgeçirmeye çalışır ama tabiki hiçbir kadının sözü dinlenmediği üzere ümetey talas’a orduyla girer. külçora onları karşılar neden geldiklerini öğrenince ‘’sen gavat mısın lan?’’ der. külçora ile vs atar ve yenilir. külçora ümetey’in kafasını keser ve atının terkenine asar.
    55) kançora semetey'in karısı çaçıkey ile ahbap olur.(iki şerefsiz birlik olur yani) semetey'i ortadan kaldırmayı kararlaştırırlar çünkü çaçıkey, ayçörek’i kıskanıyor, kançora da külçora’yı.
    kançora semetey’e düşman olan kıyaz’ı bulur. semetey rahatça dinlendiği bir sırada kıyaz'ın ordusu dar bir dağ boğazını doldurur. kançora da külçora’ya ‘’gel manas’ın türbesine gidip kurban keselim’’ der. külçora tmm der ve semetey de onlara katılır. kanıkey hatun her zamanki gibi rüyasında semetey’in ölümünü görür ve gitme der. semetey de ‘’o halde kurbanı burada keselim’’ der. kançora fitne fücürla ‘’anacım sen bunamışsın, saçma konuşuyon.’’ der ve yola çıkarlar.
    kıyaz’ın ordusu semetey’i görünce içlerinden manas destanını okumaya başlarlar. ‘’kendi kanımızdan olanı nasıl öldürelim?’’ diyip saldırmazlar. kıyaz da onları haklı bulur ve kançora’ya geri çekilelim der. kançora tehditler küfürler ederek kıyaz’ı susturur. semetey ve külçora’nın üstüne saldırırlar veeeee semetey öldürülür. lakin semeteyin cesedi ortadan kaybolur.
    kıyaz ‘’diri desen yerde yok, ölü desen mezarı yok!’’ der. sonra külçora’yı yakalarlar. külçora onlara bağırır "havlayan itler! hangi derdimi anlatayım! silahsız ve yaya kalıp, havlayan it kançora'nın eline düştüm. hey kançora, sen sinek idin dev oldun, ne istersen yap!. bir gün bu vücudum ölecek, kara yere girecek değil mi? yazık ki uzaktan gelen düşmanla çarpışıp, dövüşüp ölmedim, kendi aramızdan, çıkan yangında yanıyorum ... "
    56) sırada ihtiyarlar vardır. sarı han ve bakay’a baskın yaparlar. sarı hanı öldürürler. külçora'yı köle, çıyırdı ile kanıkey'i cariye yaparlar. kançora kıyaz'a "güzel ayçörek senin, güzel çaçıkey benim" der. kançora öyle zalim olur ki biri "semetey" adını ağzına alsa onu öldürür. hain kadın çaçıkey onların sevgilisi olur. bakay'ı çoban yaparlar. kanıkey intihar etmek ister ama ayçörek ona mani olur. ‘’ on yıl bekle. intihar etmeniz tanrıya karşı isyan etmek olur. oğlundan karnımda kalmış bir armağan var. bu armağan torunun. büyüdükten sonra öcümüzü alacaktır.’’
    57) seytek 12 yaşına gelince anası git kıyaz’dan at iste der. atı alır sonra seytek ile külçora birleşir ve kıyaz’ın başını keser. sonra kançora’yı bulup onu da öldürürler. kançora’nın öldüğünü duyan kanıkey hemen gelip kanından içmek ister.(düşman kanı içme geleneği vardı)
    58) bundan sonra başa seytek geçer ve kırgız ilini yönetir.

    -----------------------------------------------------son------------------------------------------------------
    not: destandaki tüm isimleri saymadım, önemlileri saydım. maşallah tolstoy romanı gibi içinde karakterden bol bir şey yok.
    not-2: destanın üç beş belki on tane varyasyonu var. kimisinde manas 4 kez ölüyor, kimisinde olaylar başka yaşanıyor fakat üç aşağı beş yukarı hepsinde yukarıdaki olaylar yaşanmaktadır.
    not-3: manas destanı aslında 3 baş kahraman etrafında ilerler. 1. olarak manas’ın doğumu-ölümü anlatılır, 2. olarak manas oğlu semetey’in doğumu-ölümü anlatılır, 3. olarak semetey oğlu seytek anlatılır. (3 kısmı da hatmetmiş kişiye manasçı, yalnızca semetey kısmını söyleyene semeteyci denir)