şükela:  tümü | bugün sorunsallar (6)
32169 entry daha
  • saygıdeğer okurlar:
    tam 92 sene önce,
    “yeni türk harfleri’nin kabul ve tatbiki hakkındaki kanun”;
    1 teşrinisani (kasım) 1928 perşembe günü 1353 kanun numarası ve oybirliğiyle kabul edilmiş ve 3 kasım 1928 günü de 1030 sayılı resmî gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmişti.

    aradan geçen 92 senenin ardından, türk tarihi için çok önemli olan bu devrimin yıl dönümü;
    ne 1 kasım 2020 tarihi'nde,
    ne de 3 kasım 2020 tarihi'nde,
    hak ettiği ve layıkı bulunduğu ulusal şuurla kutlanmadı, kutlanamadı.

    bir milletin, sahip olduğu dil ve harf devriminin ne olduğunu bilmemesinden daha acı bir şey olmamakla birlikte;

    ulu önderimiz,
    başöğretmenimiz,
    ebedî başkomutanımız;
    gazi mareşal mustafa kemal atatürk'ün
    bizzat kendi söylev ve demeçleriyle,
    her yönüyle mustafa kemal atatürk'ün harf ve dil devrimi'ni buyurunuz hep beraber okuyalım, bilmeyenlere öğretelim, 1928'den beri cehalette ısrar edenleri;
    bilimle, kültürle, modern eğitimle, aydınlığımızla eğitelim.

    harf devriminin gerekliliği:

    "her şeyden evvel, her gelişmenin ilk yapı taşı olan soruna değinmek isterim.
    her araçtan evvel, büyük türk milletine kolay bir okuma yazma anahtarı vermek gerekir.
    büyük türk milleti bilgisizlikten,
    az emekle kısa yoldan, ancak kendi güzel ve soylu diline kolay uyan böyle bir araç ile sıyrılabilir.
    bu okuma yazma anahtarı, ancak lâtin esasından alınan türk alfabesidir.
    basit bir deneyim, lâtin esasından türk harflerinin, türk diline ne kadar uygun olduğunu, şehirde ve köyde yaşı ilerlemiş türk çocuklarının ne kadar kolay okuyup yazdıklarını güneş gibi meydana çıkarmıştır."

    kaynak 1:
    1928 (atatürk’ün s.d.ı, s. 345)

    "şurasını deneyim ile ifade edeyim ki, hece ve alfabe yeniliği gerçekten çocukları güçlüklerden kurtaran, onlara küçük yaşta başarı zevkini tattıran en etkili yoldur.

    insanlar arasında kolay ve istekli okumak yolunun sağlanması, hem millî gelişmeye hem de milletler arasında anlaşmaya çok
    hizmet eder."

    kaynak 2:
    1929 (atatürk’ün t.t.b.ıv, s. 543)

    yeni türk harfleri:

    "bizim uyumlu, zengin dilimiz yeni türk harfleriyle kendini gösterecektir.
    yüzyıllardan beri kafalarımızı demir çerçeve içinde bulunduran, anlaşılmayan ve anlamadığımız işaretlerden kendimizi kurtarmak ve bu gereği anlamak zorunluğundasınız. anladığınızın izlerine, yakın zamanda bütün dünya tanık olacaktır. buna kesinlikle inanıyorum."

    kaynak 3:
    1928 (atatürk’ün ma.d., s. 26)

    "milleti bilgisizlikten kurtarmak için kendi diline uymayan arap harflerini bırakıp lâtin esasından türk harflerini kabul etmekten başka çare yoktur."

    kaynak 4:
    1928 (atatürk’ün r.y.g.s., s.346)

    "yeni türk harflerini çabuk öğrenmelidir.
    her vatandaşa, kadına, erkeğe, hamala, sandalcıya öğretiniz.
    bunu vatanseverlik ve milliyetçilik görevi biliniz.
    bu görevi yaparken düşününüz ki,
    bir milletin, bir toplumun yüzde onu, yirmisi okuma-yazma bilir, yüzde sekseni, doksanı bilmezse bu ayıptır.

    bundan insan olanların utanması gerekir.

    bu millet utanmak için yaratılmış bir millet değildir; övünmek için yaratılmış, tarihini övünçle doldurmuş bir millettir!

    fakat, milletin yüzde sekseni okuma-yazma bilmiyorsa bu hata bizde değildir.
    türk’ün karakterini anlamayarak kafasını birtakım zincirlerle saranlardadır.

    artık geçmişin hatalarını kökünden temizlemek zamanındayız.
    hataları düzelteceğiz.
    bu hataların düzeltilmesinde bütün vatandaşların çalışmasını isterim.
    en son bir yıl, iki yıl içinde bütün türk toplumu yeni harfleri öğreneceklerdir.

    milletimiz yazısıyla, kafasıyla bütün uygarlık âleminin yanında olduğunu gösterecektir."

    kaynak 5:
    1928 (atatürk’ün m.a.d., s. 28)

    "türk harflerinin kabulüyle hepimize, bu memleketin bütün vatanını seven yetişkin evlâtlarına önemli bir görev düşüyor.
    bu görev, milletimizin toptan okuyup yazmak için gösterdiği istek ve aşka gerçekten hizmet ve yardım etmektir.

    hepimiz, özel ve genel yaşamımızda karşılaştığımız okuyup yazma bilmeyen erkek, kadın her vatandaşımıza öğretmek için can atmalıyız.

    bu milletin yüzyıllardan beri çözümlenmeyen bir gereksinimini birkaç yıl içinde tam olarak sağlamak, yakın ufukta gözlerimizi kamaştıran bir başarı güneşidir.

    hiçbir zaferin sevinçleriyle bir tutulamayan bu başarının heyecanı içindeyiz. vatandaşlarımızı bilgisizlikten kurtaracak bir sade öğretmenliğin vicdanî zevki, varlığımızı doyurmuştur."

    kaynak 6:
    1928 (atatürk’ün ma.d., s. 30)

    "yeni harfler bizi çok uğraştırmalıdır.
    inönü’ler, sakarya, dumlupınar’ın yakın günlerinde ne kadar dikkatli, ne kadar uyanık, aynı zamanda ne kadar ümit dolu olduğumuzu düşününüz;
    yeni harfler sorununda da o kadar dikkatli ve o kadar ümitli olmalıyız.

    bu memleketin gerçekten mutlu olmasını kalpten arzu edenler, bunca başarılarına rağmen hâlâ bu milletin dilini ve yazısını ilkel kavimlerin işaretleri gibi görerek ona hiçbir önem vermek gereğini duymayanları gerçeğe getirmeli, yeni harflere ve bu harflerle oluşacak duruma bütün heyecanları, ümitleri ve dikkatleriyle önem vermeli ve uğraşmalıdırlar.

    eğer bugün beynimizi demir çerçeve içinde bulunduran bu kıskacı parçalamazsak, bütün ihtilâl ve devrim başarılarının mutlu sonuçlarına rağmen parçalanırız.

    kazandıklarımızla avunmayı ve özellikle gururlanmayı asla düşünmemeliyiz.
    bundan sonra yapacaklarımızdan teselli nedeni aramalıyız."

    kaynak 7:
    1928 (yeni türk yazısı ile ilk kıraat, 1928 s. 7)

    "türk harfleri, memleketin genel yaşamına tamamen uygulanmıştır.
    ilk güçlükler, milletin ülkü kuvveti ve uygarlığa olan sevgisi sayesinde kolaylıkla yenilmiştir."

    kaynak 8:
    1929 (ayın tarihi, sayı : 68, 1929, s. 5024)

    türk diline verilen önem:

    "kültür işlerimiz üzerine, ulusça gönüllerimizin titrediğini bilirsiniz.
    bu işlerin başında da türk tarihini doğru temelleri üstüne kurmak, öz türk diline değeri olan genişliği vermek için candan çalışılmakta olduğunu söylemeliyim.
    bu çalışmaların göz kamaştırıcı verimlere ereceğine şimdiden inanabilirsiniz."

    kaynak 9:
    1934 (ayın tarihi, sayı: 12, 1934, s. 23)

    "türk dilinin, kendi benliğine, aslındaki güzellik ve zenginliğine kavuşması için,
    bütün devlet örgütümüzün dikkatli, ilgili olmasını isteriz."

    kaynak 10:
    1932 (atatürk’ün s.d. ı, s. 358)

    "türk dili kaynakları üzerinde edindiğimiz bilgiler, umduğumuzdan daha verimli çıktı.
    şimdi, yalnız ana dilimizin öz varlıklarını bilmekle kalmıyoruz;
    bunların çok eski bir uygarlığın ilk ana dili olduğunu da öğrendik."

    kaynak 11:
    (ibrahim necmi dilmen, ulus gazetesi, 14.xı.1938, s. 3)

    milli duygu ve dil

    "millî duygu ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir. dilin millî ve zengin olması, millî duygunun gelişmesinde başlıca etkendir.
    türk dili, dillerin en zenginlerindendir;
    yeter ki bu dil, bilinçle işlensin.
    ülkesini, yüksek bağımsızlığını korumasını bilen türk milleti, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır."

    kaynak 12:
    1930 (sadrı maksudi arsal, türk dili için)

    millî bilinç ve dil

    "millî bilincin ayakta kalabilmesi ve uyanık bulunması için dil ve tarih uğrunda çalışmak zorunluğundayız."

    kaynak 13:
    (enver behnan şapolyo, 1951 olağanüstü türk dil kurultayı, s. 53)

    türk dilinin zenginliği

    "türk milletinin dili türkçedir.
    türk dili dünyada en güzel, en zengin ve en kolay olabilecek bir dildir.
    onun için her türk, dilini çok sever ve onu yükseltmek için çalışır.

    bir de türk dili türk milleti için kutsal bir hazinedir.
    çünkü türk milleti geçirdiği sayısız felâketler içinde ahlâkını, geleneklerini, anılarını, çıkarlarını, kısacası bugün kendi milliyetini yapan her şeyin dili sayesinde korunduğunu görüyor.

    türk dili türk milletinin kalbidir zihnidir."

    kaynak 14:
    1931 (afetinan, türk dili dergisi, sayı : 182, 1966 s. 90)

    "türk dili zengin, geniş bir dildir. her kavramı ifadeye yeteneği vardır.
    yalnız onun bütün varlıklarını aramak, bulmak, toplamak, onlar üzerinde işlemek gerekir.

    türk milletini ve türk dilini, uygarlık tarihinin ve kültür dillerinin dışında görmenin ne yaman bir yanlış olduğunu bütün dünyaya göstereceğiz."

    kaynak 15:
    (ibrahim necmi dilmen, ulus gazetesi, 14x1.1938, s. 3)

    ulu önderimiz mustafa kemal atatürk'ün milli türk talebe birliği’ne verdiği cevaptan:

    "dilimiz çok zengindir, güzeldir.
    bunu ortaya çıkaracaklar sizin gibi duygusu derin, yorulmaz türk gençleridir.
    türkçemizi günün en ileri bilgi dili yapmak, değerli araştırmacılarımızdan beklenir."

    kaynak 16:
    1932 (atatürk’ün r.y.g.s., s.353)

    "öyle istiyorum ki,
    türk dili bilim yöntemleriyle kurallarını ortaya koysun ve her dalda yazı yazanlar, bütün terimleriyle çoğunluğun anlayabileceği güzel, ahenkli dilimizi kullansınlar."

    kaynak 17:
    (afetinan, türk dili dergisi, sayı: 182, 1966, s. 91)

    "klâsik etimoloji*’nin karışık görüşleri karşısında bizim teorimiz ve analiz yöntemimiz çok basit görünüyor.
    fakat gerçek, öncesiz ve sonrasız gerçek, basittedir.

    teorimizi bir dil yasası olarak bilim âlemine tanıttığımız gün, türklük için şanlı bir zafer günü olacaktır."

    kaynak 18:
    (ibrahim necmi dilmen, ulus gazetesi, 14.x1.1938, s. 3)

    1936 yılında 3. türk dil kurultayı’na gelen yabancı dil bilginlerini kabulü sırasında söylemiştir :

    "dünya dil bilginlerinin türk bilginleriyle beraber çalışmaları, dil biliminin şimdiye kadar çözümleyemediği birçok güçlüklerin çözümünü kolaylaştıracaktır.
    bundan, büyük gerçekler de meydana çıkacaktır."

    kaynak 19:
    1936 (ulus gazetesi, 25.8. 1936)

    türk söz dizimi:

    türk söz dizimi (sentaks) hakkında söylemiştir:

    "türk, konuşurken önce somut şeyi, sonra soyut anlam bildiren kelimeyi söyler.
    "ahmet geldi" der, çünkü ahmet somut varlığı, geldi soyut anlamı ifade eder.
    türkün doğal söz dizimi budur. bunu ancak heyecan, korku, şaşkınlık gibi durumlar bozabilir."

    kaynak 20:
    1935 (abdülkadir inan, atatürk ve devrik cümle, türk yurdu dergisi, sayı: 286, 1960)

    türk dilinin özleşmesi

    "daha çocukken, dersler, kitaplar arasında yuvarlanırken hissederdim ki bu dilin bir şeye gereksinimi var.
    o gereksinimin ne olduğunu, nasıl elde edileceğini bilmezdim.
    fakat kesinlikle bir şey gerektiğini duyardım."

    kaynak 21:
    1928 (ibrahim necmi dilmen, cumhuriyet gazetesi, 10x1.1941)

    "en iyi savunma yöntemi, saldırıdır.
    şu halde dil alanında türemiş yabancılıklara saldıralım;
    ağacı bir defa silkeleyelim
    görelim, hangi çürükler düşecek;
    kalan sağlamlar bakalım ne kadardır?

    dökülmeyenler, özleri ve arınmışları bulununcaya kadar biraz daha işe yarayabilir;
    geçici olarak!…"

    kaynak 22:
    (ruşen eşref onaydın, atatürk t. ve d.k.h., s. 64)

    "yeni türkçe kelimeler teklif edebiliriz. bu yönde ısrarla çalışmalıyız.
    fakat, türk dilinin yapısını zorlamak olmaz.
    bu yapı sorununu türk dilinin olgunlaşma seyrine bırakmalıyız.

    birkaç gün önce ahmet cevat bey*’e söyledim:
    ketebe, yektübü arab’ındır; kâtip, kitap, mektup türk’ündür."

    kaynak 23:
    (abdülkadir inan, atatürk devrine ait bir hatıra,türk kültürü dergisi, sayı: 85, 1969, s. 21)

    "türk dilinin sadeleştirilmesi, zenginleştirilmesi ve kamuoyuna bunların benimsetilmesi için her yayın aracından faydalanmalıyız.

    her aydın, hangi konuda olursa olsun yazarken buna dikkat edebilmeli; konuşma dilimizi ise ahenkli, güzel bir hale getirmeliyiz."

    kaynak 24:
    1938 (afetinan, atatürk ve dil bayramı, atatürk’e saygı, t.d.k. s. 54)

    "dil işimizde henüz bir oturmuşluğa varamadık;
    daha çok ve pek çok çalışmak gerekir."

    kaynak 25:
    1938 (afetinan, atatürk hakkında h.b., s. 222)

    yeni sözcükler hakkında:

    "onları ortaya atmak gerekir. millî zevkimiz hangisinden hoşlanır ve onu kullanırsa, o zaman sözlüğümüze koyalım."

    kaynak 26:
    (afetinan, atatürk hakkında h.b., s. 213)

    arapça bilim terimleri hakkında:

    "söz konusu terimler, uluslararası bilim alanında kolaylıkla ilerlememize engeldir! bilim terimleri o şekilde yapılmalı ki, anlamları ancak istenilen şeyi ifade edebilsin."

    kaynak 27:
    (âkil muhtar özden, atatürk’e ait bilinmeyen hatıralar, yeni mecmua, sayı : 21, 1939)

    yabancı terimlerin türkçeleştirilmesi:

    "dil kurumu en güzel ve verimli bir iş olarak türlü bilimlere ait türkçe terimleri belirlemiş ve bu şekilde dilimiz, yabancı dillerin etkisinden kurtulma yolunda esaslı adımını atmıştır."

    kaynak 28:
    1938 (atatürk’ün s.d.l, s.395)

    "bu yıl okullarımızda öğretimin türkçe terimlerle yazılmış kitaplarla başlamış olmasını, kültür yaşamımız için önemli bir olay olarak belirtmek isterim."

    kaynak 29:
    1938 (atatürk’ün s.d.l, s.395)

    saygıdeğer okurlar:

    ulu önderimiz gazi mareşal mustafa kemal atatürk,
    devriminin düşünsel anlamda ve medeniyet alanında en köklü
    değişimi olacak bu kararıyla çağdaşlaşma idealinin de en büyük destekçisi idi.

    meclisteki bu görüşmeler sırasında atatürk, milletvekillerine hitaben latin alfabesinin alınması gerektiğiyle ilgili bir konuşma yaparak şunları söylemiştir:

    “aziz arkadaşlarım,
    her şeyden evvel, her inkişafın yapı taşı olan şeylerden bahsetmek isterim.

    büyük türk milletinin cehaletten az emekle kurtulması, ancak kendi güzel diline uygun bir vasıta ile ifadesiyle kabildir.
    bu okuma yazma anahtarı ancak latin esasından alınan türk alfabesidir.

    basit bir tecrübe latin esasından türk harflerinin türk diline ne kadar uygun olduğunu ve yaşı ilerlemiş türk evlatlarının bile ne kadar kolay okuyup yazdıklarını güneş gibi meydana çıkarmıştır.

    tbmm’nin kararı da türk harflerinin kanuniyet kazanması, bu memleketin yükselme mücadelesine başlı başına bir geçit olacaktır.

    milletler ailesine elbette girecek olan türkiye üçüncü bmm yalnız ebedi türk tarihinde değil, bütün insanlık tarihinde mümtaz bir sima kalacaktır.

    efendiler,
    türk harflerinin kabulüyle hepimize bu memleketin münevver ve yetişkin evlatlarına mühim bir vazife terettüp etmektedir.

    bu vazife milletimizin kâmilen okuyup yazmak için gösterdiği şevk ve aşka bilfiil hizmet ve yardım etmektir.

    hususî ve umumî hayatımızda rast geldiğimiz okuyup yazma bilmeyen erkek, kadın her vatandaşımıza öğretmek için tehalük gösterelim.

    bu milletin asırlardan beri bir türlü hâl olunamayan ihtiyacının birkaç sene içinde tamamen temin edilmesi müstesna bir muvaffakiyettir.

    hiçbir muzafferiyetin hatlarıyla mukayese edilemeyen bu muvaffakiyet vatandaşlarımızı cehaletten kurtaracak pek mühim bir iştir.
    bu inkılâp mevcudiyetimizi ihya etmiştir.

    aziz arkadaşlarım!
    bu ulvî yadigârınızla türk milleti yeni bir nur âlemine girecektir.”

    kaynak 30:
    cumhuriyet: 2 kasım 1928

    saygıdeğer ekşi sözlük okurları,
    saygıdeğer ekşi sözlük yazarları:
    ulu önderimiz ebedî başkomutanımız gazi mareşal mustafa kemal atatürk;
    gerek 30 (otuz) ayrı kaynak delili ile tarihte hayat bulmuş olan, bir ulusa adanmışlığın emsalsiz inancının timsali olan devrimiyle meseleyi ve latin harflerinin türk milleti için taşıdığı önemi ortaya koymuştur.

    konuşmanın arkasından kanun teklifi komisyonda on beş dakikada incelenmiş ve başbakan ismet paşa ile iki milletvekilinin birer konuşma yapmasından sonra hemen oylamaya geçilmiştir.

    kanun, “yeni türk harfleri’nin kabul ve tatbiki hakkındaki kanun” adıyla aynı gün yani;
    1 teşrinisani (kasım) 1928 perşembe günü 1353 kanun numarası ve oybirliğiyle
    kabul edilmiştir.

    3 kasım 1928 günü de 1030 sayılı resmî gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

    yüce türk milleti böylece binlerce yıldır konuştuğu kadim türk diline tekrar kavuşmuştur;
    "türk, anadilini ve töresini türkçe öğrenme özgürlüğünün en haklı savaşısı olmuş ve kadim türk medeniyetinin yeniden hürriyet meşalesi olmuştur."

    ulu önderimiz,
    başöğretmenimiz,
    ebedî başkomutanımız;
    gazi mareşal mustafa kemal atatürk' e tekrar sonsuz saygılarımızla birlikte sonsuz teşekkürlerimizle:
    "ne mutlu türk'üm diyene!"

    sözlük içi kaynak:
    (bkz: mustafa kemal atatürk'ün harf ve dil devrimi)
1917 entry daha