aynı isimde "aydın" başlığı da var
şükela:  tümü | bugün
352 entry daha
  • üst edit: yeni fotoğraflar eklendi - görsel sorunları giderildi

    iki gün önce yazdığım şu (bkz: #117355972) entry'de bahsettiğim aydın tarihi entrymi üşengeçliğimden ötürü bugün bitirebildim. okuması kolay da yazması zor.

    m.ö.'sinden cumhuriyetin ilk yıllarına kadar uzanan bir yazı olacak. cumhuriyete kadar olan kısım hikaye anlatımı tadında olacak. sonrası bol fotoğraflı ve aydın'ın geçirdiği yıkıcı değişimi daha gözler önüne seren bir şekilde devam edecek. ayrıca yazının sonunda kısaca kuşadası'na da değineceğim. zira bbc arşivinde güzel bir haber vardı, onu da koymak istedim. eğer imla yazım hataları varsa affola. yazının sonunda yararlanılan kaynakları belirteceğim. ben başlıyorum.

    cumhuriyet öncesi dönem

    aydın havzasına ilk insan eli dokunuşları, kavimler göçüyle birlikte m.ö. 1200'lerde başlar. tam anlamıyla bir yerleşme yoktur o zamanlar. menderes havzasında göçebe bir yaşam sürer insanlar. uzun süren göçebe yaşamlarından sonra bugün topyatağı denilen bölgede tralleis kenti m.ö. 13. yy'da kurulmuştur, lakin 1.yy'a gelindiğinde henüz 4 bin dolaylarında nüfusludur bu şehir. henüz yolun başındadır.

    şehir, yıllar 950'li yılları gösterirken bizanslıların elinde nüfusu 36 binleri çoktan bulmuştur.

    13.yy'da orta asyadan gelen selçuklu akınları sırasında aydın kıyılarına menteşe beyliği kurulmuş 1289 yılında ise selçukluların elinde yeni bir çağa girmiştir aydın. artık tralleis adı mermer kitabelerde geçer yalnızca. adı şu an merkez mahallelerden birinin de adı olan güzelhisardır artık.

    1426 yılında osmanlı'ya katılan güzelhisar fatih sultan mehmet devrine kadar tire sancak beyliğine bağlı iken fatih devrinde artık 7 küçük mahallesiyle mütevazi bir anadolu şehridir. o yıllarda 7 mescidi 1 kervansarayı, 1 mumhanesi ve 4 zaviyesi vardır.

    tralleis'ten kalan tek yapı 'üçgözler'

    16-17. yy'larda bu güzelhisar, izmir ve kuşadası limanlarının çıkmasıyla denize akan bir şehir olarak yükseldikçe yükselir. güzelhisar'a günü gelince evliya çelebi'de ayak basar ve şöyle bahseder bu şehirden: 6770 hanesi, 56 camisi, 200 tabakhanesi, 70 boyahanesi, 47 helvacısı, 600 dükkanı, 9 hanı ve 26 mahallesiyle güzelhisar artık büyük bir şehirdir.

    1820'li yıllarda artık aydın kervanların gün boyu hazırlık yaptığı, yüzlerce insanın gündelik koşuşturmacalarının olduğu, 17.000'i geçen nüfusu 21 müslüman 3 gayrimüslim mahallesiyle koca bir şehirdir. kemer, köpürülü, ramazanpaşa, hasanefendi, orta ve cuma mahalleri o zamanlardan yadigar kalan mahalle isimleridir.
    dönemin rum mahallesi olan zafer mahallesi
    aydın kervansaray gravürü
    ingilizlerin yapmış olduğu aydın tren yolu

    1890'larda 36 bin nüfusu ile büyük mahallelerin küçük mahalleleri yuttuğu zamanlara girmiştir aydın. veysipaşa; ali baba mahallesini, güzelhisar; kaynakbaba sultan ve torbacı mahallerini içine almıştır.
    aydın 1895

    işgal ve cumhuriyet dönemi

    19. yy'dan 20. yy'a akan zamanda aydın 27 mahallesi, 10.000 hanesi, fabrikaları, 4 kilisesi, 3 karakolu, 2 hastanesi, hükümet konağı, belediye binası, banka şubesi ile mütevazı zamanlarını görkemli zamanlara bırakmıştır. oysa savaşlar kapıdadır. ı. dünya savaşının ardından gelen yunan işgali şehri harabeye döndürmüş, acılar tarlasında 3 yılı bulan işgal, 40 binlere varan nüfusu 1000 dolaylarına indirmiş, kurtuluş sonrası bile bu güzelhisar eski günlerine dönememiştir. cumhuriyetin ilk beş yılında şehrin sakinleri 12 binleri ancak bulabilmişlerdir.

    yunanlıların yıkımı

    yunanlıların yaktığı dükkanlar

    20 ocak 1920 yunan zulmünde evleri yanmış kimsesiz kadınlar cihanoğlu medresesi'ne sığınıyor

    yağcılar içindeki yıkım

    yakılmış jandarma karakolu

    beycami etrafındaki işgalciler

    bu yanmış ve yıkılmış, menderes ovasına yayılmış şehri kurtarmak kolay olamayacaktır. önce sokaklar birer birer temizlenir sonrasında 'yangın yeri planları' adını alan erken dönem şehir planları yürülüğe sokulur. 1925 yılında önce gazi * ve hürriyet caddeleri açılır. aydın hızlı bir değişim gösteriyordur. işgalcilerin yakıp yıktığı aydın'da şehrin ruhu da yanmıştır. taş evler, abideler, dükkanlar, sokaklar... artık şehrin kadim ruhunun gelmesi mümkün değildir.
    aydın vali konağı 1929 (biz mi yıktık yoksa işgalciler mi yıkmış bilmiyorum ama günümüzde yok.)

    hükümet konağından çekilmiş eski aydın fotoğrafı

    işgalden önce belediye binası

    şehir başka şehir, yollar başka yollar, caddeler başka caddelerdir. yıkık kervansaraylar, çeşmeler, hamamlar... çok azı bugünleri görebilmiştir. günümüze gelenlerin de büyük bir kısmı şehrin boğucu binaları arasında yıkık dökük, bakımsız bir şekilde durmaktadır. ilgili bir haber

    eski hükümet konağı büyük yangında tamamen tahrip olduğundan, hükümet işleri ve aynı zamanda belediye işleri uzunca bir süre farklı farklı barakalarda yapılmıştır.
    1891 yakılmadan önce hükümet binası

    yanık hükümet binası

    yakılmış eski belediye binası

    1927'lerde hükümet konağına giden cadde bir çok boş parsel ihtiva ederken şehrin gösterdiği gelişme ile mimarı yapı tanınamayacak hale gelmiştir. yine aynı yıl değişen mimarinin eseri olarak yeni hükümet konağı dört katlı bir biçimde yeniden inşa edilmiştir.
    yeni hükümet binası

    hükümet binasının yeni hali yeni aydın'ın bir nevi bayrağı olmuştur. dünya harbinden önce özel demiryolları, kervansarayları, fabrikaları ile büyük bir şehir olan aydın, yunanlıların yıkımı ve sonrasında gelen hükümetlerin yanlış politikaları neticesinde, tarım ürünlerinin işleme fabrikalarını denizli ve manisa'ya, ilerleyen yıllarda popüler olacak olan turizm gelirlerini de yanlış politikalardan dolayı muğla ve izmir'e kaptırmıştır. 1923 yılında kurulan genç cumhuriyet, yetişmiş gençlerini kaybetmiş ve nitelikli bir şehir planı oluşturamamıştır. şimdi geniş ovaları olsa da tarım gelirlerini, büyük aileler paylaşmakta; insanlar, fabrikalar da olmadığı için bu şehirde iş sıkıntısı çekmektedir.
    aydın'ın geçirdiği değişime dair fotoğraflar:
    1928- ramazanpaşa camii çevresi

    aydın türk ocağı

    aydın kent meydanı 1928

    aydın 1930'lar

    aydın 1930'lar

    yayılan ruhsuz bina mimarisi

    1940'lar aydın bulvar

    aydın 1970'lerden kartpostal

    1970 kent meydanı

    yine aynı yıllardan

    ünlü ayko evleri

    1985 yılı nufüs tabelası

    kıbrıs caddesi 90'lar

    ilginç ekler:
    osmanlı padişah fermanı
    (denizli ve muğlanın aydın vilayetine bağlı olduğunu gösteren ferman. okunabilen kısmıyla türkçesi:
    sultan abdülmecid - aydın valisi halil rıfat paşa’ya hitaben: aydın vilayeti’ne bağlı menteşe, muğla ve denizli kazaları’nın evkaf müdürlüğüne bakan hacı nuri efendi’nin istifa etmesi üzerine denizli ve menteşe kazalar’ı müdürlüğüne hayri hoca abdülfettah...)

    ingilizlerin yönettiği aydın tren yolu sefer saatleri
    ( izmir yaklaşık 6 saat sürüyor.)

    bütün bunların dışında kuşadası'na da ayrı bir parantez açmak istiyorum. zira kuşadası'nın da geçirdiği dönüşüm içler acısı. bbc 1980 yılında yaptığı haberde kuşadası ve diğer ege kıyılarının değişimini gündeme almış. ingilizliler dahi kıyılarımızdaki tahribatı bizden daha çok önemsemişler. youtube videosu
    günümüzde bir aydın sakini olarak benim dahi kuşadası'na gidesim gelmiyor. bir tatil yerine değilde denizi olan ankara'ya gitmişim gibi. kalabalık ve her yer biçimsiz binalarla dolu.
    birkaç fotoğraf da kuşadası'ndan vereyim:
    kuşadası 1930'lar

    kuşadası 1980'ler

    kuşadası 1980'ler 2

    şimdilik yazacaklarım bu kadar. şehrin tek tük kalan, özellikle veysipaşa mahallesinde yoğunlaşan tarihi yapıların arasında gezmekten büyük keyif alan biri olarak, bu yapılarımıza sahip çıkamadığımız için çok üzüldüm ve akabinde bu araştıramayı yapıp sizlerle paylaştım. umarım okunası olmuştur. aydın tarihinde ayrı ayrı parantezler açılması gereken 'aydın'da eğitim' ve 'aydın'da demiryolu' başlıklarında da yazı yazma planlarım var. isteyen olursa yazabilirim. eğitim ve demiryolu yine aydının güçlü olduğu ama yitip giden kollarından ikisi.

    okuduğunuz için teşekkürler. kaynakları aşağıya bırakıyorum.
    aydın kültür envanterleri eseri
    tralleis kültür bakanlığı sayfası
    aydın tarihine dair paylaşımları olan bir facebook sayfası
    aydın il tarihi, aydın il valiliği yayınları
19 entry daha