şükela:  tümü | bugün
23 entry daha
  • 22 mayıs 1960 tarihinde gerçekleşen ve 9.5 moment magnitüd büyüklüğü ile, hâlâ, aletsel dönemde kaydedilmiş en büyük deprem olma unvanını elinde bulunduran depremdir. 25 kilometre gibi sığ bir derinlikte yaşanan bu deprem ile alakalı birkaç derleme yapmak istedim.

    1960 şili depremi sarsıntı haritası

    aslında bu şekilde baktığımızda, 9.5 mw büyüklüğündeki bu depremin, şili'de 8 şiddetinde bir sarsıntı alanına ulaştığını görüyoruz ancak tabii ki fotoğraflara baktığımızda 8 şiddeti ile alakası yok.

    1960 şili depremi valdivia şiddet haritası

    üstteki haritada görüleceği üzere, valdivia'da şiddet 10 olarak gözükmekte ki zaten 10 ve üzerine çıktığında yaşanan hasardan dolayı gerisinin pek önemli olmadığı için usgs direkt olarak 10+ olarak gösterip bitirmiş. yani muhtemelen yaşanan en büyük şiddet (yani değiştirilmiş mercalli şiddet ölçeği'ndeki 12 şiddeti) yer yer görülmüş durumda. benim esas etkilendiğim durum ise, depremin dikey mesafe olarak neredeyse 2400 kilometrelik bir alanı etkilemiş olması. usgs verilerine göre la serena'nın alt kısımlarından başlayıp, puerto natales şehrine kadar olan bölgeye bir dik çizgi indirdiğinizde bu aralıkta kalan tüm bölgelerde deprem hissedilmiş. ayrıca bahsettiğimiz tarih 1960. günümüzde yaşansa belki çok daha noktasal tespitler yapabilirdik daha fazla gelişen sismoloji ve sismograflar sayesinde. bununla birlikte, depremi sadece şili değil, aynı zamanda arjantin'in önemli bir bölümü de hissetmiştir.

    şili depreminin artçı ve öncüleri

    görüldüğü gibi, şili depreminden sadece 15 dakika önce 7.8 büyüklüğünde bir öncü deprem gerçekleşmiştir. bunun yanı sıra, depremden 1 gün önce de 8.1 büyüklüğünde bir deprem de kayıtlarda bulunmaktadır. depremden sonra da 6'nın üstüne çıkan toplam 6 tane artçı deprem yaşanmıştır.

    bunu da eklemek istiyorum: 9.5 moment magnitüd büyüklüğündeki şili depremine en yakın yerleşim yeri, depremin merkezüssüne sadece 38 kilometre uzakta olan cañete şehridir. o dönem, şili'nin nüfusu (birkaç kaynağın ortalaması alındığında) 8 milyon civarı olduğu görülmektedir.

    şili tektoniği

    buradaki haritada görüleceği üzere, bu büyük depremin yaşandığı yerdeki levha yılda 74 milimetrelik bir hızla batmaktadır. güney amerika yayı'ndan panama kırılma bölgesi'ne kadar 7 bin kilometreyi aşkın bir mesafe boyunca da sürmektedir. bu yaşanan deprem de, nazca levhası'nın güney amerika levhası'nın altına battığı yerde vuku bulmuştur. geçtiğimiz günlerde katıldığım bir deprem konferansında yönelttiğim soruda, burada yaşanan depremlerin hem bu kadar büyük olması hem de bu kadar uzun sürmesinin arasındaki sebebin ne olduğunu sormuştum. istanbul üniversitesi'nden katılan konuk ise: "depremin büyüklüğü, o fay hattının alması gereken yola göre artar. fay hattı ne kadar fazla ilerlemek zorundaysa, bunun için o kadar fazla enerji harcar ve bu da ortaya çıkarttığı enerjiyi arttırdığı için o kadar büyük deprem olur. dolayısıyla bu fay hattının ilerlemesi ne kadar uzarsa, o kadar da uzun sürer ve bunun sarsıntılarını da buna mukabil o kadar uzun hissederiz." demişti.

    yazılanlara ve depremi yaşayanların anlattığına göre, şili depremi yaşandığında neredeyse 10 dakika boyunca ayakta durmanın dahi imkansız olduğu ve sarsıntıların hissedilmeye devam ettiği bir an yaşanmış. sokakta dolaşan 8 yaşlarında bir çocuğun anlattığına göre, elektrik telleri sokağın karşı taraflarından birbirine şiddetle çarpmaya başlamıştı.

    deprem en çok valdivia ve puerto montt şehirlerini etkiledi. bunun yanı sıra da şili'nin bazı kıyı bölgeleri, yaklaşık 25 metrelik, tsunami dalgaları sebebiyle suyun altında kaldı. hatta depremden 2 gün sonra da cordón caulle isimli volkan, 40 yıllık suskunluğunun ardından tekrardan aktif olarak patladı. 24 mayıs 1960 tarihindeki patlama şu şekilde görüntülendi: cordon caulle volkanı patlaması

    deprem sebebiyle kaç kişinin öldüğü de net olarak bilinmiyor. ilk başta 10 bine yakın ölü-kayıp olduğu düşünülse de, resmi kaynaklarda sadece 660 kişinin öldüğü ve 717 kişinin kaybolduğu açıklandı. günümüzde ise aşağı yukarı 6 bin insanın hayatını kaybettiği veya kaybolmuş olabileceği düşünülüyor. national geographic'in ve britannica'nın yayınladığı yazıya göre ise bu deprem sonrasında 2 milyon insan evsiz kaldı, en az 3.000 kişi yaralandı, yaklaşık 1.655 kişi (bazı kaynaklara göre 500 ila 10 bin kişi arasında gidip gelmektedir ama genel konjonktür 6 bin kişi olduğu yönünde) vefat etmiştir ve şili'ye olan toplam hasarı 550.000.000 $'ı bulmuştur. 2021 enflasyon rakamlarına göre hesapladığımızda ise 4.891.002.487 $'lık bir bilanço ortaya çıkmaktadır.

    antonios pomonis (kendisinin yayınlarına google scholar üzerinden ulaşılabilir), yayınladığı bir makalede: valdivia'da şiddetin 10'a, puero montt'ta 10 ila 11 arasına, rio negro'da 9 ila 10 arasına, lebu'da 10'a ve birkaç şehirde daha 9'a kadar yükseldiğini belirtiyor. şimdi tabii "şiddet 9, 10, 11" denildiğinde bazılarımızın aklında bir şey canlanmamış olabilir. o yüzden kandilli rasathanesi'nin hazırladığı şiddet tanımlarını burada paylaşmak isterim:

    şiddet ıx: özel olarak dizayn edilmiş binalarda orta ölçekte hasar oluşurken; iyi dizayn edilmiş kafes yapılar ekseninden kayar. normal binalarda büyük hasar oluşur ve yer yer yıkılmalar gözlenir. binalar temellerinden kayarlar.

    şiddet x: iyi inşa edilmiş ahşap yapılardan bazıları yıkılırken; taş ve kafes yapıların büyük bir çoğunluğu temelleriyle birlikte yıkılır. demiryolları eğilir.

    şiddet xı: birkaç yapı (özellikle taş) dışında tüm binalar ve köprüler yıkılır. demiryolları büyük oranda eğilir ve bükülür.

    şiddet xıı (en yüksek şiddet): bütün binalar yerle bir olur. ufuk çizgisi oynak bir yüzeye dönüşür. nesneler havada uçar.

    altta paylaştığım fotoğraflardan da anlaşılacağı üzere, şili'nin bazı bölgelerinde şiddet 12'ye kadar ulaşsa bile genel anlamda 10 ile 11 arasında gezmiştir ki zaten şiddet genellikle 10'u geçtikten sonra bunu tartışmanın da pek bir faydası yoktur. 10 ve üzerine çıkan şiddetlerde o şehir muhtemelen büyük oranda yerle bir olur.

    peki şili depreminin enerji olarak karşılığı neydi?

    enerji: 11.220.184.543.019.634.356 (11x10^18) joule
    tnt: 2.681.688.466 ton
    hiroşima'ya atılan atom bombası: 178.950 adet
    nagazaki'ye atılan atom bombası: 134.084 adet
    krakatoa volkan patlaması: 13.4 tane

    peki bunları neyle kıyaslayacağız? gelin bu depreme en yakın büyüklükte yaşanmış 27 mart 1964 alaska depremi ile kıyaslayalım. o deprem 9.2 moment magnitüd büyüklüğünde oldu ve şili depremi, magnitüd olarak, o depremden tam 2 kat büyük ve enerji olarak da tam 3 kat daha fazla enerjiyi açığa çıkarttı. bu bölgede genel anlamda zaten yüksek magnitüdlü depremler oluyor ama bu 9.5'lik deprem gerçekten çok ünik ve nadir depremlerden bir tanesidir. zaten dikkat ederseniz de bu bölgede bu büyüklüğe yaklaşan deprem neredeyse yok denilecek kadar azdır. sadece tarihsel dönemde (8 temmuz 1730 valparaiso depremi) 9.1 ila 9.3 moment magnitüd arasında bir depremin olduğu düşünülmekte ama tabii bunu net olarak saptamak mümkün değil. o yüzden aletsel döneme baktığımızda ise bu dalma-batma zonunda yaşanan en büyük depremin 8.8 moment magnitüd büyüklüğündeki 27 şubat 2010 şili depremi olduğunu görüyoruz. ancak bu deprem bile, 1960'daki depremden büyüklük olarak 5 kat daha küçük ve enerji olarak yaklaşık 11 kat daha az enerjili bir depremdir. bu depremde de 525 kişinin vefat ettiği raporu gelmiştir.

    ve muhtemelen herkesin aklında "peki bundan daha büyük bir deprem yaşanabilir mi?" sorusu geliyordur. usgs'e göre bunun cevabı "hayır". sebebi ise gayet basit: bu depremlerin büyüklüğü, kırılma bölgesinin uzunluğuna münasip bir şekilde artıyor. yani gördüğünüz üzere 7 bin kilometrelik bir hat üzerinde bulunan gayet geniş bir bölgenin kırıldığını görüyoruz. o yüzden, eğer 10 büyüklüğünde veya daha büyük bir büyüklükte depremi yapmak isteseydik, maalesef dünyamızın boyutları buna yeterli olmayacaktı. yani özetle: 10 büyüklüğünün üstündeki bir depremi yaratabilecek uzunlukta bir levha dünya üzerinde bulunmuyor. muhtemelen dünyanın aşağı yukarı göreceği en büyük depremlerden birisi (belki de en büyüğü) bu depremdi.

    burada ise, internetten bulup derlediğim, hasarın boyutunu şili üzerinde anlatan birkaç fotoğrafı paylaşmak istedim.

    görsel 1 (depremin sarsıntısından dolayı açılan yarıkların içine giren valdivia şehri halkı)
    görsel 2
    görsel 3
    görsel 4 (sarsıntının etkisinden dolayı artık boyut-görünümü değişen binalar)
    görsel 5
    görsel 6 (sarsıntıdan dolayı yaşanan çökme ve fırlamalardan dolayı, sokaktaki asfaltların evlerin çatılarına kadar fırladığı bile görülmektedir)
    görsel 7
    görsel 8 (binaların ve tren raylarının artık dışbükey ve içbükey şekilde görünmeye başlayacak şekilde bükülüp ezilmeleri)

    kaynaklar;

    researchgate - the great chıle earthquake sequence of may 21-22, 1960: an analysıs of the human casualtıes by event, locatıon and cause
    usgs - 9.5 mw 1960 chile earthquake
    usgs - can "megaquakes" really happen? like a magnitude 10 or larger?
    kandilli rasathanesi - şiddet/magnitüd karşılaştırması
    omnicalculator - earthquake calculator
    (en) wikipedia - lists of earthquakes
    national weather service - may 1960: surviving a tsunami - lessons from chile, hawaii, and japan
    national geographic - may 22, 1960 ce: valdivia earthquake strikes chile
    usgs - the modified mercalli scale
    npr - when the biggest earthquake ever recorded hit chile, ıt rocked the world
    calculator.net - inflation calculator with u.s. cpi data
    gettyimages - valdivia earthquake 1960
    national centers for environmental information - southern chile earthquake and tsunami, 22 may 1960
    britannica - chile earthquake of 1960