şükela:  tümü | bugün
72 entry daha
  • amerikalilarin aptal olmasi ve bati avrupalilarin kivrak zekaya sahip olmamasi uzun zaman boyunca benim de uzerinde dusundugum bir olguydu. bu fenomene neyin sebep oldugunu yaklasik bir 10 yil dusundukten sonra dondum dolastim adam smith'e ve protestan çalışma ahlakı'na geldim. hemen aciklamaya calisayim

    adam smith'e gore "gelismis toplumlarda toplumsal/kollektif zeka ve uretici kabiliyet arttikca bireysel ve kisisel zekalar azalir". sebep basit bir sekilde bu ve buna sebep olan sey de protestan calisma ahlaki. protestan calisma ahlakindan etkilenmis insanlarda calisma etigi, kurallara uyma, sıkı/katı/duz olma, kapitalizmi/sanayi devrimini yaratan dunya gorusu vardir. peki bu dunya gorusu insanlarin hayatina nasil bu sekilde yansir?

    soyle bir trafik ornegi verelim, yapilan calismalar gosteriyor ki trafikte serit degistirmek trafigi hizlandirmak bir yana aksine yavaslatiyor. soyle dusunelim, danimarka'da bir 4 seritli bir yolda ortalama derecede sıkısmıs bir trafikte insanlar araclariyla ilerliyor. arada bir yan seritte trafik daha yogun veya daha rahat bir sekilde akacaktir. ancak kimse serit degistirmeyecektir. mesela bazen en sol serit 15-20 dk'lik sureler boyunca digerlerine gore daha bos olmasina ragmen hemen yandaki seritten hicbir arac en sol seride gecis yapmayacaktir. cunku protestan calisma ahlaki'nin getirdigi katilik/sıkılık burda danimarkalilarin hayatina yansiyacak, bireysel zekayi dusurup kollektif zekayi artiracaktir. burada danimarka'linin serit degistirmemesinin sebebi genelde bunu yapmasinin trafigi yavaslatacagini bilmesi degil, basit bir sekilde serit degistirmenin yanlis oldugunu dusunmesi olacaktir. (buna tam emin degilim, trafigi yavaslatacagini bilmesi yuzunden boyle davranmasi da mumkun)

    bu trafikteki bir danimarka'li en soldaki bos seride gecis yapmayacak (bireysel zeka dustu), sirf kurallara uymak adina gitmesi gereken yere serit degistirmesi halinden gidecegi sureden daha uzun bir surede gitmeyi goze alacaktir. ancak bunu goze alan sadece bir danimarkali degil trafikteki butun danimarkalilar olacaktir ve hicbiri serit degistirmedigi icin gezegenler hizaya gelecek ve trafik olabilecek en iyi hizda akip ve hepsi ulasmak istedikleri yere herkesin surelerini toplayip kisi sayisina boldugumuzde ortalama olarak en iyi surede ulasacaktir. (kollektif zeka artti --> toplam basari artti)

    peki bu trafikte bir turk olsa ne yapacakti? ayni trafikte bir turk olsa ve hizli akan en sol seritin yaninda olsaydi kendi kendine soylenip "aptal mi lan bu danimarkalilar" deyip ve hemen direksiyonu kirip hizli akan sol serite gececektir. (bireysel zeka artti) trafigin ilerleyen bolumlerinde eger en sol serit yavaslarsa turk diger seritlere de gecis yapacak, dumduz giden danimarkalilarin arasinda slalom yapacaktir. bu durumda sonuc olarak turk serit degistirmeyen danimarkalilara oranla ulasacagi yere daha cabuk ulasacaktir ve yolda serit degistiren tek araba oldugu icin yolun genel akis hizini fazla etkilemeyecek ve kendi varis suresi iyilesse de danimarkalilarin varis suresinde bir degisiklik olmayacaktir.

    simdi bu trafik ornegini hayatin diger alanlarina da yansitalim. abd'ye gidip zengin olan pek cok turk var. benim de bir cok tanidigim abd'ye ve diger bati ulkelerine gidip iyi paralar kazandilar/basarili oldular ve bunun sebebini "amerikalilarin/batililarin pratik zekaya sahip olmamasi, aptal olmasi" olarak gosterdiler ve "bu kadar zeki olan turklerin nasil abd'de bati'da bu kadar zengin/basarili olup turkiye'de bu kadar berbat durumda olduklarini anlayamadiklarini" soylediler. peki turkiye'de basarisiz olan turkler abd'de niye boyle basarili oldular? aslinda burda benim tanidiklarima olan sey suydu, onlar herkesin serit degistirmeden gittigi trafikte serit degistirerek gittiler ve ulasmalari gereken yere digerlerinden daha cabuk ulastilar. yani zengin olmak icin ortalama bir amerikalinin yapmayi dusunmeyecegi ali cengiz oyunlarina giristiler, cesitli cinlikler yaptilar, trafikte kirmizida gectiler, benzinin icine caktirmadan su kattilar, yani bildiginiz sark kurnazligi yaptilar ama koca nufusun icinde tek tuk insanlar olduklari icin amerikalilarin ortalama zenginlik/basari duzenini bozmadan zengin olabildiler.

    peki tanidiklarim veya yurtdisinda batililari aptal olarak goren turkler turkiye'de neden basarisizlar? hemen trafik ornegine geri donelim. cunku turkiye'de trafikte kimse yavas giden seridinde beklemez. herkes en soldaki bos seride gecer, bu sefer sol serit kilitlenir, herkes tekrar sag seritlere akar oralar da tekrar yavaslar. neredeyse trafikteki herkes baska kimseyi dusunmeden gidebilecegi yere en hizli sekilde ulasabilmek icin trafikte slalom yapar (bireysel zeka), sonuc olarak ne olur?

    yazinin baslarinda yazdigim gibi yapilan calismalar gosteriyor ki trafikte serit degistirmek trafigi hizlandirmak bir yana aksine yavaslatir. turkiye'deki trafikte sadece bir kac kisi degil herkes serit degistirecegi icin trafik yavaslar ve yolda ilerleyen tum araclar ortalamaya vurdugumuz zaman gittikleri yere olabilecek en uzun surede ulasirlar. (kollektif zeka dustu --> toplam basari dustu) eger tanidiklarim abd'de veya danimarka'da olsalar herkesin dumduz ilerledigi trafigin icinde slalom yapacaklari icin gitmeleri gereken yere digerlerinden daha cabuk ulasacaklar ve digerleri serit degistirmeden gittiginden genel duzeni bozmadan digerlerinden daha basarili olacaklardi ancak turkiye'de herkes onlar gibi dusundugu ve herkes serit degistirdigi icin trafik yavasladi ve hep birlikte basarisiz oldular. burda herkes benzine su katti, ali cengiz oyunlarina giristi, cesitli cinlikler yapti, yasadisi olmayan bir sekilde devleti kazikladi yani hepsi sark kurnazligi yapti (yapmak istemeyen bile sonunda "herkes yapiyorsa ben niye yapmiyim, keriz miyim lan ben" dedi ve yapti) ve sonucta hepsi birden basarisiz oldu. iste bu fenomenin aciklamasi tam olarak budur.
62 entry daha