şükela:  tümü | bugün
13 entry daha
  • bugün öğrendim ki bu isim hakkında iki genel köken iddiası varmış. daha önce yazılmış fakat tekrar edelim, biri arapça ebu yezid yani yezid'in babası, diğeri ise farsça ön takısı ile bi yezid yani yezid olmayan.

    bugüne kadar hep ebu yezid olarak kabul etmiş biri olarak meraklandım. "yezid olmayan" şeklinde arama yaptım. bu başlıkta olduğu gibi kanaati bu yönde olanlar varmış. yezid'in babası anlamında kullanıldığı iddiası daha yaygın olsa da bu onun doğru olduğu anlamına gelmiyor. işte bu girdi, bu hale adanmıştır.

    konmuşsa, neden ebu yezid konmuş olabilir? yezid'in babası muaviye hem sultan hem halife olan ilk kişiydi. iki erkin birleşimiydi. buraya gönderme yapılmış olması mümkün. isimlere o zaman çok daha büyük anlamlar yüklendiği gerçeği var. benim bildiklerim arasında istanbul'u feth edecek kişinin peygamber ismi taşıyacağı rivayeti var mesela. araplar'ın ikinci kuşatmasındaki motivasyonlarından biri olduğu söylenir.

    peki muaviye'nin, ali'ye ettiklerine rağmen neden ebu yezid -konduysa- konmuştur? ölmeye, öldürmeye bugünkü bakış açısıyla bakmamak lazım. osmanlı'da bayezid isimli şehzadelerden ikisi padişah olmuş. birisi birinci murat'ın oğlu yıldırım birinci bayezid, diğeri ise fatih mehmet'in oğlu ikinci bayezid. birinci murat osmanlı'da kardeşlerini öldürten ilk padişahtır. hatta oğlunu* da öldürten ilk padişahtır. fatih mehmet ise kundaktaki 8 aylık kardeşini öldürtmüştür, fatih kanunnamesi'ndeki ibare hepimizin malumu. öyleyse kim kimi öldürmüş bunları geçerek, muaviye ismine yani iki erkin birleşimine göz kırpılmış olması ve hem sultan hem halifeyi çağrıştıran bir isim konmuş olması muhtemel. hatırlayalım o dönemde isimler sadece isim değil. dönemin abbasi halifesi'nin ise siyasi bir güç olmadığı, memlükler himayesinde ruhani bir lider olduğu gerçeği de var. (konudan bağımsız bence bu daha güzel bir sistem) ve her geçen gün iran'daki şii safeviler daha da yükseliyor o dönemde.

    peki bi yezid yani yezid olmayan anlamında konduysa niye konmuştur? osmanlılar'da yezid isminin hakaret olarak kullanıldığı da vaki. siyasal sünnileşmenin ağır basması yavuz'un icraatlarından sonra oluyor. hatta o döneme kadar padişah olamasalar bile altay köklerine dayanan hanedan adları görüyoruz. aydoğdu, savcı, oğuz, ertuğrul* gibi. fakat aşıkpaşazade tarihi'nden öğrenilen çelebi mehmet dönemi öncesine kesin ve beylik yorumlar yapmak güç. yine de kelime değişimleri ve her kültürün sözcükleri kendi zamanına ve ekinine göre yorumlaması da bu durumun ucunu açıkta bırakıyor.

    kültür önemli dedik fakat kültür sabit bir şey değildir. bayezid ismi bi-yezid niyetiyle konmuş olsun diyelim. siyasal sünnileşmeden sonra acaba bu isim nasıl anılmıştır? sonuçta osmanlı dönemi en az 7 asırlık bir süreç, öyle ki türk kelimesinin de hakaret olarak kullanıldığı dönem var. bir kültürün yücelttiği ismi diğer kültür yerebiliyor ve kültürler daima değişiyor. hatun kelimesinin her geçen gün daha da fazla argoya kayması bu duruma iyi bir örnek. daha bir asır önce soyluluk unvanı olan bir sözcükten bahsediyoruz. ve ilginçtir bu durum kazakça'da da böyle.

    kısaca kültür değişken bir şey. ismi herkes istediği yere çekebilir. en iyisi 1. murat veya fatih mehmet'e sormak olurdu herhalde. son olarak öntakılar hakkında bilgi geçelim:

    farsça -bi: olumsuzluk eki; biçare, bihaber vs.
    farsça -be: bir şeye sahip olma; benam, bavekar vs.
    arapça -bi: ile, olarak; bilcümle, bizzat vs.
    arapça ebu: baba kelimesinin (eb) takı almış halidir; arap kültüründe yeri büyüktür; ebu turab, ebu leheb.
    ek bilgi: yezidiler'in ismi ise farsça tanrı demek olan ized kökenine dayanıyor.

    ekleme: bir de arapça yezid kelimesinin bir şahsa gönderme yapmadan kendi başına anlamlı olması durumu var.

    not: #22966403 nolu girdim için attığı mesaj ile fikir alışverişinde bulunduğum, burada yazanların en az yarısında emeği olan simo hayha'ya teşekkürler.
4 entry daha