şükela:  tümü | bugün
3 entry daha
  • ortaoyunu,dogaçlamaya dayanan geleneksel bir türk halk tiyatrosudur.bazı tiyatro bilim adamlarına göre ortaoyunu, karagözün sahneye çıkmış halidir. gerçekten de gerek konuların , gerek tiplerin, gerekse oyunun işlenişindeki benzerlikler ,oyun dagarcigi,güldürme yöntemleri,kurulusu bakimindan bu iki oyun arasinda oylesine bir yakinlik vardir ki,ikisi ayni zamanda çikamayacagına göre,birinin ötekinden çiktigina inanmak zorunda kaliriz.

    ortaoyununun temel tipleri kavuklu ve pişekardır. kavuklu, karagöz oyunlarındaki hacivatın ; pişekar ise karagözün karşılığıdır. kavuklu da karagözdeki hacivat gibi kentli insanı simgeler. pişekar ise; pişe-pişmek ve kar sözcüklerinden de anlaşılacağı üzere, pişirerek kar-kazanç sağlayan, fırıncı cinsinden, kenar mahalle esnafı türünden, kentli orta sınıfın temsilcisidir. kavuklu ise soylu sınıfın üyesidir. ortaoyununun diğer tipleri de karagöze çok benzer. tuzsuz deli bekir in yerini burada efe almıştır. matizin(esrarkeş) yerini kambur ya da cüce almıştır. bölgesel tipler: karadenizli, rumelili, çerkez, kürt, arap yerlerini korumuştur. azınlık tipleri olan rum, ermeni, yahudi de karagözden aynen alınmıştır.

    türk'lerin karagöz,kukla gibi cansız,meddah gibi tek anlaticili sözlü seyirlik oyunlari yaninda canli oyuncularla oynanan en bellibasli geleneksel tiyatrosu olan ortaoyununun kaynagina ve adina iliskin çesitli görüsler vardir.bunlardan en yaygini oyunun,ortada,halk arasinda oynandigindan bu adi aldigidir.bunun yani sira,yalnizca yer açisindan degil,oynandigi zaman bakimindan da bu adin verilmis olabilecegi,baska gösteriler arasına konmus oyun anlamına geldigi de savunulur.ortaoyununun comedia dell'arte'ye benzerliginden yola çikarak italya'dan venedik ve cenevizliler yoluyla geldigini,türkiye'de buna arte oyunu dendigini ve bunun giderek ortaoyununa dönüstügünü öne süren kaynaklar da vardir.xv. ve xvi. yy.'larda 2.beyazıd zamanında ispanya ve portekiz'den osmanlıya göç eden seferad yahudilerinin 'in istanbul'da auto adiyla sergiledikleri oyunlari kaynak gösterenler yaninda ortaoyunuyla yeniçeri ortalari arasinda iliski kuran arastirmacilara da rastlanmaktadir.bunlar yeniçeri ortalarinda bu tür oyunlar sergileyen topluluklarin bulunmasi nedeniyle oyunun ortaoyunu adini aldigini ileri sürerler.

    ortaoyunu denilebilir ki batı tarzı tiyatroya seçenek olabilecek tek özgün tiyatro türümüzdür. öz ve biçim açısından tamamen bizim ülkemize özgü, bizim topraklarımıza aittir. yerli yazarlarımız için, özellikle ulusal türk tiyatrosu ülküsündeki yazarlarımız için ortaoyunu eşsiz bir kaynaktır. ortaoyunu günümüzde otantik olarak yaşama şansını yitirmiştir. günümüzde yazarlarımız bu kaynaktan yararlanarak yeni eserler üretmekte, ortaoyununu dolaylı olarak yaşatmaktadırlar. oysa bazı tiyatro bilim adamlarına göre ortaoyunu günümüze kadar kesintisiz olarak gelebilse, kesintisiz olarak gelişim sürecini yaşamış olsaydı, bugün ne batı ne doğu tiyatrosu olmayan ama ikisinden de yararlanan, bize özgü, özgün, sentez bir türk tiyatrosu yaratılabilecek idi. ortaoyununun kesintiye uğramasına, bir başka deyişle ölmesine ise trajik bir paradoksla osmanlı aydınlarının neden olması büyük bir şanssızlıktır. hızla batılılaşma özlemi içindeki osmanlı yazar, aydın, edebiyatçı ve çevirmenleri batı tarzı tiyatroyu osmanlıda tesis etmek için olanca güçleri ile çalışmışlar, avam eğlencesi olarak küçümsedikleri karagöz ve ortaoyununa hak ettiği ilgiyi göstermeyerek onu unutulmaya terk etmişlerdir. bu aydınların tek istisnası ise musahipzade celal'dir. ortaoyunundan yararlanan, etkilenen, yeniden yorumlayan yerli yazarlarımız için mushipzade celal' in, haldun taner in, oktay arayıcı 'nın, aziz nesin'in, turgut özakman'ın, ferhan şensoy'un ve sadık şendil'in oyunları örnek gösterilebilir.

    ortaoyununun en önemli özelliği,doğaçlamaya dayanmasıdır.oyuncular belli metne göre değil,verilen konuya göre sözlerini ve davranışlarını belirleyebilmektedir.tiplemeleri,konuları ve oynanış biçimi karagözle büyük benzerlik gösterir.gölge oyunundaki karagöz ve hacivat'ın yerini,ortaoyununda kavuklu ve pişekar almıştır.bütün oyunun çatısı, gerilimi bu iki kişinin karşıtlığında,aralarındaki çatışmada gelişir.ahmet rasim pişekar ve kavuklu'yu şöyle tanımlar:
    ''oyunda en ziyade mahareti olması ve oyunu idare etmesi lazım gelen pişekar görünür yani rejisör çıkar.pişekar akıllı,salih,işgüzar,rehber,tecrübeli ve yaşlı bir tiptir.kavuklu,oyunun ser-komiğidir.her şey,her entrika,her sürpriz onun mizahıyla açılır.kavuklu mütecahil,müteami,mütelaşi ve mütebessim geçinmek suretiyle pişekar'ı uğraştıra uğraştıra en sonra oyuna münasib olan bir tekerleme,bir monolog ile maksadını izah ederek prelüdü bitirir…''

    ortaoyunu, otantik alanda,ortada, genellikle kahvelerin bahçelerinde, yenidünya adı verilen bir paravan dekor, incesaz çalan bir müzik ekibi ve çeşitli tipleri canlandıran oyuncularla oynanırdı. ortaoyunun batı tarzı tiyatroya göre tek dezavantajı oyuncuların karakter niteliğinden yoksun "tip" ler olmasıdır. doğu tiyatrosuna benzerliği ise onun teatral – göstermeci doğasından ve oyunun sık sık yabancılaştırma benzeri etmenlerle kesintiye uğratılarak "oyun" yönünün anımsatılmasıdır. batı tarzı tiyatroda, dram oyunlarında, ortaoyunundaki göstermeci tarzın aksine, benzetmeci üslup hakimdir. benzetmeci üslupta, sahnedeki oyun bütün ayrıntıları ile hayata benzetilmeye, doğal hayat olanca naturalliği ile sahneye aktarılmaya çalışılır. göstermeci üslupta ise hayatı benzetmek değil, göstermektir amaç. bu nedenle göstermeci üslup, teatral olana, çeşitli mecazlara, simge ve sembollere, çarpıtmalara, kaba ve grotesk figürlere, abartılara, karikatürleştirmeye baş vurur.

    ortaoyunu oyunlarının birbirine çok benzer, yalın bir çatısı vardır. genellikle kavuklunun kiraya verdiği bir konak, bir ev, bir işyeri vb. vardır ve burayı kiralama işini pişekar üstlenir. kiralanan mekanın yeni sahibi ve pişekar çoğu sahnede yer alırken azınlık ve bölgesel tipler teker teker sahneye girerek adeta bir resmi geçit şeklinde ve genellikle kiracı adayı ya da kiracının aşığı ya da akrabası olarak oyundaki yerlerini alırlar.

    ortaoyunu fasıl dağarcığı yönünden de gölge oyununa benzer.konular oldukça zengindir.günlük yaşam,olaylar,masallar,efsaneler,eski halk öyküleri vb. çok değişik malzeme,oyun konularını oluşturur.
    ortaoyunu başlıca öndeyiş,söyleşme,tekerleme,fasıl ve ve bitiş bölümlerinden oluşur.öndeyiş bölümünde zurna pişekar havası çalar,pişekar maydana gelir,iki eliyle dört bir yanı selamladıktan sonra zurnacıyla kısa bir konuşma yapar.buradan sonra zurna genel olarak kavuklu havası çalar ve kavuklu ile kavuklu-arkası gelir.çoğukez kavuklu ile kavuklu-arkası,pişekar'ı birden görünce korkarlar,korkudan yere,birbirlerinin üstüne düşerler.bundan sonra oyunun ikinci bölümü olan pişekar ile kavuklu arasındaki söyleşme gelir.söyleşme bölümü oyunun en ustalık isteyen bölümüdür.kavuklu ile pişekar arasında bir çene yarışıdır.söyleşme bölümü iki kesimde olur:önce,karagöz muhaveresine benzeyen,söyleşenlerin birbirleriyle tanıdık çıkması,birbirlerinin sözlerini ters anlaması gibi güldürücü bir söyleşme ki buna ''arzbar'' denir;sonra da tekerleme denilen,karagöz muhaverelerinde de kimikez raslanılan,fakat ortaoyununa özgü bir söyleşme.tekerlemelerde kavuklu,pişekar'a başından geçmiş gibi,olmayacak bir olayı anlatır.pişekar da bunu gerçekmiş gibi dinler,sonunda da bunun düş olduğu anlaşılır.tekerleme sona erip bunun bir düş olduğu anlaşıldıktan sonra fasıl denilen asıl oyuna geçilir.bu bölümde belli bir olay canlandırılır.çoğukez,kavuklu iş aramaktadır,tekerleme sonunda pişekar bu işi ona bulur.fasıldan sonra çok kısa bir bitiş bölümü gelir.oyunu bitirmek gene pişekar'a düşer.seyircilerden özür diler,gelecek oyunun adını ve yerini duyurur.
    ortaoyunu,''palanga'' ya da ''meydan'' adı verilen alanda oynanır.erkekler ''mevki'',kadınlar ''kafes''denilen yerlerden oyunu izlerler.başlıca dekoru ev,dükkan vb. yerleri simgeleyen,yeni dünya ve dükkan adlı çift katlı,iki kafes paravana oluşturur.yeni dünya ve dükkan arasında boy bakımından fark olduğu gibi görevleri de değişiktir.bunlar ortaoyunu dağarcığının hemen bütün fasıllarında raslanılan ikili olaylar dizisinin gereçleridir.hemen her fasılda kavuklu'nun bir iş araması ve iş sahibi olmasıyla iş yerinde çalışması için dükkan,zennelerin mahallede bir ev aramaları için ev yani yeni dünya gerektir.ortaoyununun en önemli öğelerinden biri de pişekar'ın elinde tuttuğu iki dilimli,birbirine çarpıldığında ses çıkartan şakşaktır.bu ,pişekar'ın oyunu ve oyuncuları yöneten kişi olduğunun belirtisidir.pişekar bununla oyunculara görevlerini hatırlatır;çeşitli sesler çıkartır;sırasında oyuncalara vurarak ya da çeşitli hareketler yaparak güldürü öğesi oluşturur.kimi zaman izleyicilerin dikkatini toplamak için de şakşağı kullanır.ortaoyununun da,karagöz'de olduğu gibi,kendine özgü bir argosu vardır.

    ortaoyununun bir başka ilginç yönü, tıpkı shakespeare zamanında shakespeare in oyunlardaki kadın rollerini sesi ince oyuncuların oynaması gibi osmanlı zamanında bu oyunlarda kadın rollerini zenne adı verilen erkek oyuncuların oynamasıdır.
    aşağıdaki iki kaynaktan derlenmişitir, verilen bilginin internete taşınma onuru ve hataları site sahiplerine aittir:
    http://www.tiyatronline.com/ortao.htm
    http://www.geocities.com/ayakkokusu/

    ayrıca çok daha geniş açıklama için:
    http://www.tiyatronline.com/yinceleme9-5.htm
17 entry daha