şükela:  tümü | bugün
211 entry daha
  • portekiz cogumuzun hakkinda "ispanya'nin komsusu olan ufak bir ulke" disinda pek de cok fikri olmayan bir ulke.

    oysa ki, bu ulke bize ornek olabilecek, dersler cikarmamizi saglayacabilecek bir tarihe sahip zira portekiz de aynen turkiye gibi, bir kac yuzyil suren bir imparatorlugun ardili olan bir ulke.

    bu ulkenin tarihi bize vizyon sahibi ve akilli bir liderin, ufacik bir kara parcasina sahip bir ulkeyi bulundugu tarihin tum asiri dinci karanligi icerisindeyken bile aklin ve bilimin isigi sayesinde nasil bir dunya imparatorluguna cevirebildigini ve ayni sekilde doga olaylarindan, yanlis kararlar alan diktator yoneticilere bir cok faktorun bu imparatorlugu nasil yine ufacik bir kara parcasina donusturebildigini gosterebilir.

    umarim okurken bir yandan turkiye tarihi ile paralellikler kurar, benzerlikleri farkedersiniz.

    oncelikle soru su: cografi olarak ufacik olan bu ulke, son derece guclu komsusu ispanya tarafindan yutulmadan yuzyillarca dayanmayi, onu gectik ispanya'ya rakip olacak bir dunya imparatorlugu kurmayi nasil basarmistir ? gorelim.

    portekiz tarihi reconquista yani muslumanlarin iber yarimadasindan cikarilmasi sonrasi asturias kralligindan vímara peres adinda bir asilzadenin 868 yildinda portus cale yani gunumuzdeki porto bolgesini ele gecirmesi ve "portugal kontu" unvanini almasi ile baslar. bu topraklar gunumuzun kuzey portekizidir. vimara peres asturias kralinin izni ile guneye dogru genislemeye baslar. guneyden cordoba'da muslumanlarin surekli tacizine maruz kalan bu kontluk, nihayetinde cordoba'nin da muslumanlardan arindirilmasi ile dogal sinirlarina ulasir.

    kontlugun bundan sonraki tarihi, leon kralligi adini alan buyuk agabeyi ile didismeler ile gecer. tum bu surec icerisinde krallik icerisinde yari ozerk bir sekilde yasamayi basarir.

    1071'de turkler anadoluya girerken, avrasya'nin diger ucunda portekiz kontu nuno mendes daha fazla bagimsizlik pesindedir ve artik galicya kralligi adini almis olan efendilerine savas ilan eder. sonuc galicya'nin zaferi ve galicya kralinin kendisini "galicya ve portekiz krali" ilan etmesidir. bu portekiz kontlugunun sonu olmakla beraber, tarih sahnesinde ilk defa "portekiz kralligi" adinin anilmasidir.

    gercekten portekiz kontlugu burada bitti mi ? bu kadar miydi ?

    yil 1096 olur. portekiz'i de kapsayan galicya bolgesi leon krali alfonso tarafindan damadi burgundy'li raymond'a verilir. (oha) bir sure sonra raymond'in gereginden guclu oldugunu dusunen kral bolgeyi parcalara ayirip "sen oyle cok guclu oldun, yarisini da kardese ver" diyerek portekiz bolgesini alip, bir diger damat olan burgundy'li henry'ye verir. anlasildigi kadariyla burgundy damatlariyla unludur ve baslik parasi en az bir kontluktan baslamaktadir.

    henry damat, bolgesinde rahat durmaz ve bagimsiz krallik tohumlarini atar. 1140 yilinda kontluk leon kralligi ile valvedez savasi'na girisir ve yener. 1143 yilina geldiginde ikinci portekiz kontlugu, papa'nin da sahitligi ile leon kralligi tarafindan krallik olarak taninir. artik portekiz bagimsizdir.

    1383 yilina geldigimizde portekiz krali 1. ferdinand arkasinda bir erkek evlat birakmadan olmus ve taht uzerinde hak iddia eden ve akrabalik yolu ile kastilya'ya bagli prenslerin savasmasina yol acmistir. bu prenslerden birinin tahta gecmesi portekiz bagimsizliginin sonu olacaktir. ote yandan john aviz bir baska adaydir ve bagimsizligin devamini saglayabilecektir. bu yuzden soylularin da destegi ile aviz yonetimi ele gecirir fakat bu ayni zamanda kastilya ile savas anlamina gelmektedir. artik portekiz sehirleri kastilya'nin kusatmasi altindadir.

    kastilya geleneksel olarak fransa'nin muttefikidir. fransa'nin geleneksel dusmani ise ingiltere'dedir. dolayisi ile ingiltere portekiz ile ittifak yaparak kastilya ve dolayli olarak fransa'yi baski altina almak ister. portekiz'in geri kalan tarihi boyunca yasaminin temel dayanagi olan ittifak artik kurulmustur: ingiltere + portekiz vs fransa + ispanya

    nihayetinde elit ingiliz kuvvetleri aviz'in daveti ile portekiz topraklarina girer. bunun uzerine kastilya krali kuvvetlerinin basina kendisi gecerek bu sorunu sonsuza dek cozmek ister ve fransiz atlilari ile birlikte portekiz'in uzerine yurur. savasin adi aljubarrota savasi, tarih ise 1385'dir. portekiz ve ingiliz gucleri toplam 6600 kisi iken kastilya ve fransa gucleri toplam 31bin kisidir. beklenen sonuc olmaz ve portekiz savasi sadece kazanmaz, kastilya kuvvetlerine bir katliam yaparak sadece o gun degil, uzunca bir sure daha kastilya tarafindan saldiriya ugramamayi garantiler. toplam 10binden fazla kastilya askeri olmustur.

    bu agir yenilgiye ragmen kastilya, portekiz'in bagimsizligi ve aviz'in kralligini kabul etmez. bunun uzerine bir ikinci savas 1411'de gerceklesir ve yine portekiz'in zaferi ile sonuclanir. artik kastilya'nin bu bagimsizligi tanimak disinda caresi kalmamistir. zafer ayni zamanda ingiliz-portekiz ittifakinin da resmen yenilenmesi anlamina gelir.

    ilginc bir nokta olarak, 1411'de imzalanan bu ittifak gunumuzde hala yururluktedir ve tarih boyunca bir kac kez taraflarin birbirini savasa davet etmesi seklinde kullanilmistir. en son kullanimi ise birlesik krallik'in falkland savasidir. ayni zamanda ikinci dunya savasi sirasinda muttefiklerin portekiz topraklarini us olarak kullanmasi icin de ayni anlasmadan yararlanilmistir.

    bu tarihten sonra avrupa topraklarinda nispeten stabiliteye kavusan portekiz, avrupa'da daha fazla buyuyemeyecegi ongorerek gozunu deniz otesine diker. hedefleri tarihi dusman afrikali muslumanlardir. 1415'de gelecegin unlu portekizli lideri denizci henry'yi de [henry the navigator] tasiyan portekiz filosu afrika kiyilarindaki ilk dayanak noktasini olan ceuta'yi ele gecirmek uzere denize acilir. iste portekiz'in kaderini degistiren o bilge adam denizci henry'dir.

    hacli seferleri sonucunda kudus'de kalici bir hristiyan devleti kurma planlari bosa cikinca, hristiyanlarin elit kuvvetlerini olusturan tapinak sovalyeleri geri cekilir. bu sovalyelerin bir kismi kuzeye baltik denizi kiyilarina yerleserek töton sovalyeleri adini alirlar. geri kalanlarin bazilari yeni bir hacli seferi denedilerse de basarisiz olurlar. bu basarisizligin sucu tapinakcilarin lideri jacques de molay'a yuklenir. papa ve bazi burgundy ileri gelenleri tapinakcilari ortadan kaldirmaya karar verirler. nihayetinde tapinakcilar oldurulur ve mallarina el konur ve bu mallar ikiye bolunerek bir kismi aragon'daki orden de montesa'ya , digeri ise reconquista dolayisi ile un kazanmis olan portekiz'deki ordem militar de cristo'ya verilir.

    iste bizim henry, 1420'de bu ordem militar de cristo'nun yonetimindedir. henry'nin aklinda baska planlar vardir ve bu gelen mallar, bu planlar icin gerekli kaynagi olusturur. ortacagin tum dini bagnazligi ve muhafazakarligi icerisinde, ileri goruslu ve akla onem veren bir insan olan henry, bu mallarin bir kismini estudo geral'e, tum bilimlerin ogretildigi bir kurum olusturulmasi amaci ile bagislar. bu kurumda gramer, mantik, retorik, aritmetik, muzik ve astronomi ogretilmesini emreder. bu kurum daha sonra gunumuzdeki universidade de coimbra'ya yani coimbra üniversitesi 'ne donusecektir.

    bu calismalarin meyvesi, portekizlilerin gelistirdigi o zamanlar deniz savas gucu olarak kullanilan kadırgalardan daha hafif ve kurek gucu yerine, ruzgar gucu ile hareket eden dolayisi ile operasyon maliyeti cok daha dusuk olan karavel'dir. bu gemi ayni zamanda cok daha hizli ve manevra kabiliyeti daha yuksektir. bu bulus ile portekiz denizcilikte bir anda sicrama yapar zira artik acik okyanusta daha etkin olabildikleri gibi sig sularda, nehirlerde de ilerleyebilmektedirler.

    henry'nin bilime yaptigi yatirimin sonucu, karada daha fazla buyuyemeyen dolayisi ile daha fazla zenginlesemeyen fakat ayakta kalabilmek icin zengilesmesinin sart oldugunun farkinda olan portekiz'in deniz asiri buyuyebilme yetenegini kazanmasidir. diger avrupa devletleri osmanli imparatorlugu tarafindan tutulan ticaret yollarindan dolayi yuksek maliyetlerle ticaret yaparken, portekiz yeni ticari limanlar arama isine girismistir. hedefleri hindistan'a denizden gitmek ve kara yolunu tikayan osmanli imparatorlugu'nu aradan cikarmaktir. boylece henry kesifler cagi'ni ve dolayli olarak osmanli imparatorlugu'nun yikilisini baslatir.

    ayni zamanda, hem zorunlu olmanin getirdigi cesaret hem de bilimsel ilerlemenin aydinligi ile diger milletler cebelitarik'in otesinde ve guneyde korkunc girdaplar, canavarlar, gidenin geri gelmedigi denizler oldugunu dusunurlerken portekiz'liler, henry'nin idaresinde cesaretle okyanusu kesfetmeye cikmis, ozellikle de afrika kitasindan guneye dogru inmekte tereddut etmemislerdir.

    portekizlilerin gelistirdigi tek sey caravel degildir. ayni zamanda kara savaslarinda kullanilacak baska silahlar da gelistirirler. daha hizli ateslenen ve daha ucuza malolan (cok daha pahali olan bronz yerine demirden dokulen) toplar, kara kilic (yakin dovuste daha avantajli olan ve caravel askerleri icin gelistirilmis olan ufak bir kilic) gibi askeri teknolojik yeniliklerle rakiplerine ustunluk saglarlar.

    bunun disinda, portekiz muhendisligi "pre-fabrik" parcalar kullanarak cok daha kisa surede gemiler insa etmeyi kesfeder. ayni teknik, ele gecirilen yerlerde hizlica yerlesim kurmak icin kurulan evler icin de kullanilir. cok daha onemlisi ise, astronomi ile ugrasan bilim adamlarinin kesfettikleri navigasyon teknikleridir.

    bu kesiflerden hicbirinin onemi ise, simdi soyleyecegim kesfin yanina yaklasamaz. portekiz'li bilim adamlari okyanus ruzgar ve akintilarinin belirli bir periyodu takip ettigini, bunun ise kuzey afrika'dan guneye inen sonra henuz kesfetmedikleri okyanusun otesinden geriye dogru geldigini ve dairesel oldugunu farkederler. yani gulf stream'i kesfetmislerdir. bunun onemi sudur. afrika kiyilarindan guneye dogru siddetli akintilar vardir ve o yone dogru giden gemiler geriye gelemezler. ne ruzgar ne de kurek gucu yeterli gelir. gemilerin batiya okyanusun icine dogru acilmaya ise cesareti yoktur. dolayisi ile giden gelmemektedir. bu da turlu efsanenin dogmasina, o kiyilarin lanetli oldugu dusuncesine yol acar. portekizli bilimadamlari ise simdi, guneye gittikten sonra akintiya karsi degil, okyanusa dogru batiya acilin sonucta akinti sizi geri getirecek demektedir. portekiz'liler bunu denerler ve guney akintisindan kurtularak geri donmeyi basarirlar, adina volta do mar [denizin donusu] dedikleri kuzey akintisini kesfetmis, bu akinti sayesinde dogrudan portekiz kiyilarina geri donmuslerdir.

    tum bu surec icerisinde bir diger onemli aktivite ise diplomasidir. portekiz, guclu komsusu ile henuz rekabet edemeyeceginin farkinda olarak ozellikle ingilizler ile yaptigi ittifak ile guc dengesini saglamis fakat ingilizler'in kendilerine karsi avantaj ele gecirmelerine izin vermemistir.

    portekizliler artik daha da cesaretle giderek daha fazla guneye inmektedir. nihayetinde umit burnu'nu kesfedip tekrar kuzeye gitmeye baslarlar ve asya'ya giden yolu diger milletlerden once bulurlar. 1489'a geldigimizde artik portekizliler hindistan'a denizden ulasmis ve goa'yi ele gecirmislerdir. 1500 yilinda guney amerika'ya ulasirlar ve daha sonra brezilya'ya evrilecek yerlesimi kurarlar. 1511'de ise malezya'nin malacca sehrine ulasip ele gecirirler. portekiz artik dunyanin her yerinde limanlari olan bir imparatorluktur. bu limanlardan topladiklari mallari avrupa'ya goturup osmanli imparatorlugu'nun elindeki avantaji ele gecirirler ve ticaret ile zenginlesmeye baslarlar.

    tum bunlar denizci henry'nin dehasi ve bilime, akla verdigi onemin sonucudur.

    peki bu buyuk imparatorluk nasil oldu da gunumuzdeki sinirlarina geri cekildi ? iste bu da stratejik derinlik. gorelim.

    1755'de lizbon dev bir deprem [gunumuzde sismologlar bu depremin buyuklugunun 8.5 - 9 arasinda (evet yanlis okumadiniz 9) oldugunu ve 3.5 - 6 dakika arasi surdugunu tahmin ediyor] olur. depremin yikiliciligina, okyanustan gelen 20 mt yuksekliginde tsunami eklenir. lizbon neredeyse tamamen yikilmisken, 40 dk sonra gelen tsunami ile kalan insanlar sular altinda kalir. lizbon yok olmustur. hasar goren tek sehir lizbon degildir, sayisiz kale yikilmis, sular altinda kalmistir. deprem finlandiya'dan kuzey afrika ve karayipler'e kadar genis bir cografyada hissedilmistir. bu arada vasco de gama'ninkiler de dahil genis bir cografi arsiv de yok olmustur. her ne kadar siddeti cok daha buyukse de, 1999 istanbul depreminin turkiye'ye verdigi zarara benzer bir zarar olusur. [kips]

    depremin siyasi sonuclari olusmus ve iktidar degisikligine yol acmistir. [lan ?] kral depremden sag kurtulmussa da, yetkiyi ve gucu basbakan sebastião de melo'ya (marquis of pombal) birakmistir. gucu eline geciren marquis onceleri ulkeyi kalkindirmis ve ozellikle de depremin arastirilmasini emrederek sismoloji biliminin kurulmasina onayak olmussa da zamanla diktatore evrilmis [oha ?] ve ellerinde guc olan asilzadeleri birer birer ortadan kaldirmistir [bak bak bak] gucune son verdigi odaklardan ise halihazirdaki kralin egitimi sirasinda uzerinde guclu bir etkisi olan cizvit tarikatinin olmasi ayrica ilginctir. [yuh artik] butun bunlari yaparken gereken finansmani ise koydugu yeni vergilerle saglar. [aynisi kaynimda var]

    cokus, genc kral sebastião*'nun kuzey afrika muslumanlarina giristigi kisisel hacli seferi ile baslar. kral henuz evlenmemistir, dolayisi ile cocugu yani varisi de yoktur. kral osmanli imparatorlugu tarafindan desteklenen fas sultani tarafindan yenilgiye ugratilir. kendisi en son karsi cepheye dogru at surerken gorulmustur. artik portekiz tahti bostur, aviz hanedani sona ermistir. ispanya devreye girer ve kralin tahti ele gecirebilecek kuzenlerini engeller. portekiz artik ispanya egemenligine girmis iber birligi kurulmustur. bu portekiz icin artik sadece bagimsizligin kaybi anlamina gelmez, ispanya ile birlik icerisine giren portekiz ingiliz ittifakini kaybetmis, ispanya'nin dusmanlarina dusman, dostlarina dost haline gelmistir. bu birlik portekiz'in tekrar bagimsiz bir krallik olmasini saglayan guerra da restauração'ya kadar 60 sene surer. fakat bu sirada deniz asiri topraklarinin ingiliz ve hollanda saldirilarina ugramasinin onune gecilemez.

    portekiz iber birligi'nden kurtuldugunda artik cok gectir. deniz asiri topraklarina yapilan ingiliz, hollanda ve fransiz saldirilari sonucu gelirleri kaybolmus, artik tamamen hindistan ve brezilya kolonilerine bagimli hale gelmistir.

    portekiz bundan sonra 1807'de napolyon'un isgaline ugramis ve bu donemde baskent lizbon'dan brezilya'ya (rio) tasinmistir. 1823'de ise brezilya portekiz'den bagimsizligini kazanir. imparatorluk giderek kuculmektedir. bu donemde portekiz afrikanin guneyinde angola ve mozambik arasindaki seridi ele gecirir. bu ekvatora paralel ve atlantik okyanusu'ndan, hint okyanusu'na ilerleyen bir bolgedir. bu bolgenin isgali ise britanya'nin 1890'da portekiz'e bir ultimatom vermesine yol acar zira kahire ile cape town arasindaki yol kesilmistir. britanya bu bolgedeki bazi topraklarin bosaltilmasini istemektedir.

    portekiz krali, britanya ile savasmayi goze alamaz ve ultimatomu kabul eder. bu ise tum portekiz imparatorlugunda ingiliz ve kral karsiti gosterilere, isyanlara yol acar. halk, sanli portekiz imparatorlugunun boyle bir asagilamayi kabul etmesine kizgindir. sonucta cumhuriyetciler darbe yapar ve yonetimi ele gecirir.

    1961'e geldigimizde ise hindistan portekiz'den goa'yi bosaltmasini ve yasal sahibi hindistan'a terketmesini ister. portekiz goa'yi ele gecirdiginde hindistan adli bir ulke olmadigini one surerek reddeder fakat artik o eski gucunden eser yoktur. goa'yi savunmak icin denizasiri asker gonderme gucune sahip degildir. goa'daki kuvvetleri ise savunmaya yetmez. nihayetinde cikan savasta goa'daki avrupalilar canlarini zor kurtararak kacarlar.

    portekiz artik dev bir imparatorlugun ardindan "biz bir zamanlar neydik be, cihan imparatorluguyduk yeminnen" diye bos bos ovunen varisidir.

    son olarak, portekiz'e denizci kimliginden ve tum dunyaya acilmak zorunda kalmasinin getirdigi kayiplardan miras, olen denizcilerin dul eslerinin yarattigi fado kalir.
3 entry daha