şükela:  tümü | bugün sorunsallar (6)
19797 entry daha
  • gerek enflasyon yuzunden gerekse tarihsel degisimler yuzunden tbmm'nin acilisindan bu yana surekli bozuk paralarimiz degisime ugradi. amator bir koleksiyoncu olarak meraklisina madeni paralarimizla ilgili bazi genel kultur ve ilginc bilgileri paylasayim dedim.

    - bugune kadar asagi yukari 96 adet farkli para basildi. bunlara ek olarak yaklasik 37 adet hatira nitelikli tedavul parasi basildi. bunlari da eklersek 133 gibi bir sayi ortaya cikiyor. peki neden net degil de asagi yukari? cunku ayni paralar kucuklu buyuklu bircok degisimle piyasa suruldu. boyutlari, figurleri, alasimi vs degisen paralari ayri olarak dahil ettim. ama mesela kalip farkliligi yuzunden ataturk'un sacinin seyrek ya da normal olmasi, yildizin buyuk ya da kucuk olmasi gibi seyleri saymadim. ayrica tarihlere gore de ayri ayri saymadim. eger tarihleri de ayirirsak 500'e yaklasiyor...

    - bircok kisi hatira parasi ile hatira nitelikli tedavul parasini karistirir. hatira parasi koleksiyonerler icin oldukca sinirli sayida ve nominal degeri reel degerinden dusuk olarak uretilir. ornegin uzerinde 50 lira yazan gercek degeri 500 lira olan 1000 adetle sinirli altin para gibi. hatira nitelikli tedavul parasi ise cogunlukla o yila ozel olarak normal tertipten daha az sayida basilip tedavule verilen paraya denir. 90'lara kadar genllikle fao'nun kampanyalari icin uretilmisken sonrasinda cesitli sebeplerle uretilmeye devam etti. bazi ornekler:

    https://i.hizliresim.com/a1qdv2.png

    yukardan-asagi: 1970 2 1/2 lira saban kilictan ustundur, 1979 5 lira aile planlamasi-herkes icin yiyecek, 1990 1000 lira cevremizi sevelim koruyalim, 1995 25.000 lira 1995 dunya hosgoru yili, 1996 50.000 lira dunya gida zirvesi roma, 1999 100.000 lira turkiye cumhuriyeti'nin 75.yili ve halen kullanimda olan 2012 1 lira sayistay'in 150.yili, 2012 1 lira turkce olimpiyatlari 10.yil ve 2016 1 lira 15 temmuz sehitleri ve gazileri anisina.

    bu paralar daha cok 10-500 bin arasi tirajla basilmisken, 2012'de 1'er milyon, 2016'da ise tam 70 milyon adet basilarak amacini asmaya baslamistir.

    - bugune kadar 5 farkli para biriminde paramiz basildi. bunlar sirasiyla para, kurus, lira, yeni kurus ve yeni lira. 1 lira 100 kurusa esitken, 1 kurus 40 paraya esittir. osmanli doneminde ise bu birimlere ek olarak bugun argo ve yerelde hala kullanilan akce, mangir, kaime/kayme, findik, yirmilik gibi birimler kullanilmistir. `:kim milyoner olmak isterde cikacak bilgi gibi oldu tam`*

    - turkiye'nin ilk paralari 1921 ve 1922 yillarinda basilan 100 para, 5 kurus, 10 kurus ve 25 kurustur. bu paralarda yillar hicri takvim'e gore, yazilarsa osmanli alfabasi'nde yazilmistir. 25 kurusluk para halk arasinda manda gozu olarak bilinir. miladi takvim kullanimina gecilmesiyle 1926 ve 1928 yillarinda tekrar basilan bu paralar bu sefer osmanli alfabesi'yle ancak miladi takvim'le basilmistir. 1926 yilindaki 25 kurus sadece 28 bin adet, 1928 yilindaki 100 para, 5 ve 10 kurus ise sadece birkac bin adet basildigi icin bugun en degerli koleksiyon paralarimizdandir.

    - yeni neslin sandiginin aksine bugune kadar basilan 96 paranin yariya yakinin arkasinda ataturk resmi yoktur. ataturk resmi olan ilk para 1934 tarihli oldukca egzotik bir para olan 100 kurus'tur. ataturk'un olmadigi paralarin tura kisminda genellikle ay-yildiz ya da delik bulunur. bunun istisnasi ise 1940-1941 yillarinda basilan ismet inonulu 1 lira'dir.
    https://i.colnect.net/t/1593/387/1-lira.jpg
    https://i.colnect.net/t/1838/497/1-lira-back.jpg

    - tarih boyunca bircok ilginc ve garip para piyasaya surulmustur.

    bunlardan biri az once bahsettigim 1934 100 kurus'tur.
    https://i.colnect.net/…kuruş-1-lira---high-star.jpg

    o sirada 1 liralik banknot dolasimda olmasina ragmen 830 milyem gumusten 718 bin adet 100 kurusluk para basilmistir. bu paranin bir baska ozelligi de 3 farkli kalip kullanildigi icin yazi kismindaki yildizin 3 farkli boyutta basilmis olmasidir. ayrica bu para latin alfabesi ya da bir baska deyisle yeni alfabe ile basilan ilk paramizdir.

    100 kurusun disinda sonuncusu 1948 yilinda olmak uzere gumusten 25 kurus, 50 kurus ve inonulu 1 lira da basilmistir.

    en son basilan 'para' 1942 10 para'dir. degeri ceyrek kurustur.
    https://i.colnect.net/…94/056/10-para-1-4-kurus.jpg

    1948 basimi 1/2 kurus ise sanirim o donemde insanlara kesirli sayi ogretmek icin tedavule verilmistir.*
    https://i.colnect.net/…6/-frac12--kuruş-20-para.jpg

    - bugune kadar en cok yil boyunca basilan para 54 farkli yilda basilan 10 kurus'tur. uzerinde en buyuk sayiyi bulunduran para 250.000 lira iken en kucugu 10 para'dir (1/4 kurus). nominal olarak en buyuk paralar ise eski 1 milyon liraya tekabul eden 1 ytl ve bugunku 1 lira'dir.

    - en cok haksizliga ugramis para ise 25 bin lira'dir. 1995 yilinda hayatimiza giren bu para 2001 yilinda ufalip 2004 yilinda son kez basilarak hayatimizdan cikmistir. ancak kankalari 10 bin ve 50 bin lira 1 ve 5 yeni kurus/kurus olarak yoluna devam ederken bu para unutulmus gitmistir. devletimiz 2.5 kurus cikarmayarak hakkini yemistir.*
    https://i.colnect.net/…28/257/25000-lira-25-bin.jpg

    ikinci haksizliga ugrayan para ise 1984'te basilan 20 lira'dir. bu paradan onceki seride paralarimiz aluminyum'dan basilmaktayken bu para ve kankalari 50 ve 100 liralarla birlikte gunumuzdeki bakir-nikel-cinko tipi alasima gecilmistir. ama ne alakaysa 1985 yilinda bu paranin basimi tamamen durdurulup 1990'a kadar aluminyumdan 25 lira basilmaya baslanmistir. stokta fazladan aluminyum kalmis sanirim.
    https://i.colnect.net/t/3038/086/20-lira.jpg
    https://i.colnect.net/t/1190/118/25-lira.jpg

    son olarak haksizliga ugrayan diger bir para ise 2500 liradir. 1998 yilinda laf olsun diye olsa da hala 1000 lira basilirken 2500 lira'nin basimi 1996'da durdurulmustur.
    https://i.colnect.net/t/928/228/2500-lira.jpg

    - capi en buyuk para 32.5mm ile 1974-1979 yillarinda arasinda basilan devasa 5 lira'dir.
    https://i.colnect.net/t/1209/869/5-lira.jpg

    ancak bu para en agir para degildir. en agir paralarimiz 12 gramlik agirliklari ile 100 kurus, inonulu 1 lira ve onun muadili ataturk'lu 1 lira'dir.

    en kucuk ve en hafif para ise 1975-1977 yillari arasinda basilan 1 kurus'tur. aluminyumdan dokulen bu para sadece 14mm capinda ve 0.9 gram agirligindadir. karincalar ve sivrisinekler de kullanabilsin diye basilmis sanirim.
    https://i.colnect.net/t/1593/404/1-kuruş.jpg

    - enflasyonumuzun tarih icinde geldigi noktayi paralarimizla ozetliyebiliriz. bugunun 1 lirasiyla tam 400 milyon adet 10 para'nin degeri birbirine esit. gerci sadece 80 milyon adet basildi bu para...

    1934'den 1969'a kadar en buyuk bozuk para 1 lira'ydi. o tarihten sonra 2 1/2 lira, 1974 yilinda 5 lira, 1981'de 10 lira, 1984'de 100 lira, 1989'da 500 lira, 1990'da 1000 lira, 1991'de 2500 lira, 1992'de 5000 lira, 1994'de 10.000 lira, 1995'de 25.000 lira, 1996'da 50.000 lira, 1999'da 100.000 lira, 2002'de 250.000 lira ve nihayet 2005 yilinda eski 1 milyon lira degerinde 1 ytl basildi.

    - son olarak en cok basilan para 311 milyon+ basim ile 2009 1 lira'dir. size garip gelebilir ama 50 kurus diger 1 lira, 25 kurus, 10 kurus ve 5 kurus'a gore cok daha az basilmaktadir. piyasada 50 kurus'un neden digerlerine gore daha az oldugunu da artik ogrenmis oldunuz.* bu arada hayatimizdan ciktigini dusundugunuz 1 kurus'tan bu yil 30 milyon+ adet basilmis ve hala basilmaya devam etmekte. daha buralarda yani.

    kaynaklar: darphane.gov.tr, colnect.com
12621 entry daha