şükela:  tümü | bugün
226 entry daha
  • çekimli bir dil. ayrıntılara fazla girmeden cinsiyetleri, isim, fiil ve sıfat çekimlerini, zamirleri, edatları, bağlaçları olduğu kadar not edelim.
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    cinsiyetler:
    eril, dişil ve nötral olmak üzere 3'e ayrılır. cinsiyetler gramatikal veya doğal olabilirler. örneğin, puer maskülendir ve oğlan anlamına gelir. puella feminendir ve tercümesi kızdır. rex maskülendir ve kral demektir. regina feminendir ve kraliçe olarak çevrilir. ( rex ve regina sözcüklerini reign ile bağdaştırarak aklınızda tutabilirsiniz) bunlar, sözcüklerin doğal cinsiyetleridir. gramatikal cinsiyet çekimleri ise objelerin cinsiyetleri olmadığı hâlde yapılan biçimsel ayrımlardır. isimlerle bir araya gelen sıfatlarla beraber kendilerini gösterirler. örnek: porta magna ve lapis magnus. görüldüğü üzere, "büyük" mânâsına gelen magnus sıfatı, dişil "porta" (kapı. portallardan aklınıza gelsin.) sözcüğü ile bir araya geldiğinde farklı bir form almıştır. %100 geçerliliği olmasa bile; genel olarak nehirlerin, rüzgârların, dağların, ayların maskülen; şehirlerin, ülkelerin, bitkilerin, ağaçların, mücevherlerin ve çoğu hayvanın feminen olduğunu söyleyebiliriz.
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    hâller:
    - nominatif: yalın hâldir.
    - genitif: âidiyet belirtir. (iyelik eki)
    - datif: dolaylı nesnenin hâlidir. (-e hâli)
    - akusatif: doğrudan nesnenin hâlidir. (-i hâli)
    - ablatif : yön, birliktelik gibi durumları belirtir. (-den, ile vs.)
    - vokatif: seslenme hâlidir.
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    isimler 5 deklinasyonda çekimlenirler.
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    1. deklinasyon: (a-stem)
    bu gruba ait isimlerin kökleri "a" ile biter, feminendirler. fakat bazı istisnalar vardır, hadria (adriyatik) ve nauta (denizci), papa gibi.

    1. deklinasyonda tekil ve çoğul hâl çekimleri:

    __________tekil___çoğul___
    nom:______ -a ____ -ae ____
    gen:_______-ae____-arum__
    dat:_______-ae____-is_____
    aku:_______-am___-as_____
    abl:________-a____-is______
    vok: _______-a____-ae_____

    örnek olarak, yıldız anlamına gelen stella sözcüğünü ele alalım. (kelimeyi interstellar'dan hatırlarsınız.) genitifin aidiyet belirttiğini söylemiştik. bu durumda stellarum çekimi, tabloda görüldüğü gibi çoğul hâle ve genitife karşılık geldiğinden; "yıldızların" şeklinde tercüme edilecektir. -ae ve -is gibi çekimlerin birden fazla olması problem değildir, cümlede kullanım şekline göre sözcüğün neyi ifade ettiği anlaşılabilir.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    2. deklinasyon: (o-stem)
    bu gruba ait isimler çoğunlukla maskülen veya nötrdür. yalın (nominatif) hâlde, -us ve -er ile sonlanan maskülen sözcüklerle, -um ile sonlanan nötral sözcüklerle karşılaşırız. şimdiki tabloda -um ile sonlanan nötrallerdeki küçük farklılıkları parantez içinde yazacağım, diğerleri maskülen -us tablosu ile ortaktır.

    __________tekil___çoğul___
    nom:____ -us (-um)__ -i (-a)_
    gen:_______-i_____-orum__
    dat:_______-o_____-is_____
    aku:_______-um___-os (-a)_
    abl:________-o____-is______
    vok: _______-e_____-i______

    akılda kalıcı bazı örnekler: deus (tanrı), populus (insanlar), ovum (yumurta)

    erasmus'un " dulce bellum inexpertis " sözündeki (tecrübe etmeyene savaş tatlıdır.) savaş anlamına gelen bellum 2. deklinasyondaki bir nötral sözcüktür. warcraftçılara özel: koronun söylediği "desideratus fatum, desideratus bellum!" cümlesindeki fatum da, fate sözcüğünden aşina olduğumuz gibi, kader demektir ve aynı bellum(savaş) gibi 2. deklinasyondaki bir nötral sözcüktür.

    diyelim ki sonu -us veya -um ile bitmeyen, maskülen ve -er ile sonlanan bir sözcükle karşı karşıyayız. entry'nin başında da söz ettiğimiz puer sözcüğü gibi. bu durumda da sözcüğü yine aynı bu tablodaki gibi çekimliyoruz, sadece tekil nominatif ve tekil vokatif hâline dokunmuyoruz. yani puer sözcüğünün tekil nominatifi de tekil vokatifi de puer olarak kalıyor, fakat genitif tekili pueri, akusatif çoğulu maskülen olduğu için pueros oluyor. bunun için de ayrı bir tablo yapmaya gerek yok.

    bu sözcük gruplarının haricinde de; ikinci deklinasyonda yunanca kökenli bazı sözcükler mevcut. mythos ve ilion gibi. bunlar istisnai durumlar olup kendi içlerinde de farklılıklar gösterebildiklerinden buraya ayrı ayrı tablolarını yazmak anlamsız olur.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    3. deklinasyon: (ünsüz ve i-stem)
    en korkunç, en kafa karıştırıcı çekimdir. üç cinsiyeti de içerir. kelimeler oldukça farklı şekillerde biterler. teselli: tüm bunların tekil genitif çekimleri -is'tir.

    buradaki sözcükleri iki temel kategoriye ayırabiliriz.

    - düzenli 3. deklinasyon isimleri
    - i-stem'ler

    düzenli 3. deklinasyon isimlerine çeşitli basit örnekler verirsek:

    homo, adam demektir ve maskülendir. lux (ışık) ve vox (ses) feminendirler. meşhur bir latince motto olan, "post tenebras lux" , "karanlıktan aydınlığa" demektir. bir milli irade tasviri gibi olan "vox populi vox dei" de, "insanların sesi tanrının sesi" şeklinde tercüme edilebilir, burada 2. deklinasyona ait olan populus ve deus sözcükleri tekil genitif hâlden ötürü -i almışlardır.

    şimdi çekim tablolarına maskülen & feminen ve nötral olarak iki grupta bakalım.

    maskülenler ve feminenler için:
    __________tekil___çoğul___
    nom:____ ********__ -es____
    gen:_______-is_____-um____
    dat:_______-i_____-ibus____
    aku:_______-em___-es_____
    abl:________-e____-ibus___

    nötraller için:
    nom:____ ********__ -a____
    gen:_______-is_____-um___
    dat:_______-i_____-ibus___
    aku:____ ********____-a____
    abl:________-e____-ibus___

    gördüğümüz gibi, nominatif ve akusatif hâller dışında değişmiyor.

    kulakları ave maria'nın sözlerine aşina olanlar bilirler:

    "dominus tecum
    benedicta tu in mulieribus."

    burada -ibus ile çekimlenmiş olan mulieribus ablatif formdadır ve yalın hâlde iken mulier (kadın) sözcüğüdür.

    3. deklinasyonun başında, sözcükleri iki temel kategoriye ayırmıştık. şimdi gelelim ikinci gruba, yani i-stem'lere.

    bu sözcüklere verebileceğimiz güzel örnekler:

    nötral: mare(deniz), caput(kafa) sözcükleri. mare kelimesi italyanca'da aynı, ispanyolca'da mar, almanca'da meer, fransızca'da mer, nedense ingilizce'de sea olmuş.

    feminen: mors (ölüm) kelimesinin yine ave maria'da "nunc et in hora mortis" (şimdi ve ölüm zamanında) şeklinde kullanıldığını görebiliriz. 3. deklinasyonda -is'in sözcüklerin hepsi için genitif tekil çekim olduğunu belirtmiştik. fakat s'nin yerini t'nin almış olması kafa karıştırıcı olabilir. aynı durumla başka sözcüklerde de karşılaşılabilir, pars (bölüm) gibi. genitif tekil çekimi parsis değil partis'dir.

    maskülen: civis (vatandaş) sözcüğü. "civic duty" kavramı buradan geliyor. türkçe'deki sivil de, fransızca'daki civique sözcüğünden geliyor.

    çekimleri incelersek:

    maskülenler ve feminenler için:
    __________tekil___çoğul___
    nom:____ ********__ -es____
    gen:_______-is_____-ium___
    dat:_______-i_____-ibus____
    aku:_______-em___-es_____
    abl:________-e____-ibus___

    yani -ium dışında değişen bir şey yok.

    nötraller için:
    __________tekil___çoğul___
    nom:____ ********__ -ia____
    gen:_______-is_____-ium___
    dat:_______-i_____-ibus___
    aku:____ ********____-ia___
    abl:________-e____-ibus___

    burada -ium dışında farklılık, -ia.

    önemli ayrıntı: pars ve mors'ta olduğu gibi s'lerin t'ye dönüşmesi tek harf değişimi değil.

    * mater gibi sözcüklerde -e düşebiliyor. bu durumda çekimler matres (nom. çoğul), matris (gen. tekil) şeklinde olabiliyor.

    * -x'ler c veya g'ye dönüşebiliyor. meselâ entry'nin başında bahsettiğimiz kral anlamına gelen rex, reges (nom. çoğul), regis (gen. tekil) vs. şeklinde çekimleniyor.

    * -us için -er veya -or gelebiliyor. zaman anlamındaki tempus, tempora (nom. çoğul), temporis (gen. tekil) vs. olarak değişirken, yara anlamındaki vulnus, vulnera (nom. çoğul), vulneris (gen. tekil) olarak değişiyor.

    * -men ile biten carmen gibi kelimelerde, -min, -men'in yerini alabiliyor. buna en güzel örnek, carl orff'tan carmina burana.

    * -put ile biten caput gibi kelimelerde bu defa -pit, -put'un yerinde görülebiliyor. tıbbi literatürden örnek verirsek, saçlı derinin dermatofitik enfeksiyonu olan tinea capitis.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    4. deklinasyon: (u-stem)
    genelde maskülen sözcükler içerir. 3. deklinasyondan sonra ilaç gibi gelir. *

    maskülenler için:
    __________tekil___çoğul___
    nom:______-us_____ -us___
    gen:_______-us_____-uum_
    dat:_______-ui_____-ibus__
    aku:_______-um____-us___
    abl:________-u____-ibus___

    örnek olarak:
    exitus(çıkış), fluctus (dalga) , adventus(varış), senatus(senato) verilebilir.

    nötraller için:
    __________tekil___çoğul___
    nom:______-u_____ -ua___
    gen:_______-us____-uum__
    dat:_______-u_____-ibus__
    aku:_______-u_____-ua___
    abl:_______-u____-ibus___

    nötrale örnek olarak cornuyu (boynuz) gösterebiliriz.
    feminene örnek olarak da manus(el) vardır lakin maskülen gibi çekimlenir.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    5. deklinasyon: (e-stem)
    çoğunlukla feminen sözcüklerin dahil olduğu çekim grubudur. res (şey), dies (gün), spes (umut), fides (inanç) gibi sözcükler burada çekimlenir. dies istisnai olarak maskülendir.

    __________tekil___çoğul___
    nom:______-es_____ -es___
    gen:_______-ei____-erum__
    dat:_______-ei_____-ebus__
    aku:_______-em____-es____
    abl:_______-e______-ebus__

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    sıfatlar:
    isimlerle bir arada kullanıldıklarından; önüne geldikleri ismin tekillik/çoğulluk durumundan, cinsiyetinden ve hâlinden etkilenirler.

    sıfatları iki ana gruba ayırabiliriz:

    1) 1. ve 2. deklinasyon çekimleri ile sonlananlar
    2) 3. deklinasyon çekimleri ile sonlananlar

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    1. ve 2. deklinasyon çekimleri ile sonlanan sıfatlar:

    örnek olarak "puella puerum amat." cümlesini ele alalım. amat, sevmek anlamına gelen fiildir ve cümlenin tercümesi tahmin edebileceğiniz gibi, "kız oğlanı seviyor."dur. cümlede puella feminen ve nominatif tekil hâldedir, tekil ve maskülen olan puerum ise "-i" halindedir yani akusatiftir. şimdi biz cümleyi, "güzel kız salak oğlanı seviyor." şeklinde değiştirmek istersek yeni cümle, "puella pulchra (güzel) puerum stultum (salak) amat" şeklinde olacaktır. burada sıfatların, önlerine geldikleri isimlerle uyum içinde değiştiklerini anlayabiliyoruz.

    bu gruptaki bir sıfatın feminen olması durumunda sıfata 1. deklinasyon çekimi, maskülen veya nötral olması durumunda 2. deklinasyon çekimi uygulanır. hatırlarsak, 1. deklinasyon çekimindeki sözcükler çoğunlukla feminen iken 2. deklinasyon çekimindeki sözcükler çoğunlukla maskülen veya nötraldi.

    nominatif hâlde bir tekil ismin önüne gelecek olan, "iyi" anlamına gelen maskülen formdaki bonus sözcüğüne bakalım. önüne geleceği isim feminen olursa, bona olarak, nötral olursa bonum olarak değişir.

    tekil hâl için bir tablo yaparsak ve masküleni "m", femineni "f", nötrali "n" olarak belirtirsek:

    __________m___f___n______
    nom:_____-us__-a__-um____
    gen:______-i___-ae__-i______
    dat:______-o___-ae__-o_____
    aku:______-um_-am_-um____
    abl:_______-o___-a___-o____

    çoğul hâl: (ayrı ayrı tablo yapsak da hepsi 1. ve 2. deklinasyona bakarak çıkarılabilecek olan çekimlerdir.)

    _______m_____f_______n__
    nom:___-i_____-ae_____-a___
    gen:__-orum__-arum___-orum_
    dat:___-is_____-is_____-is_____
    aku:___-os____-as_____-a____
    abl:____-is____-is_____-is____

    puellas bonas dersek, bu "iyi kızları" demek olur zirâ akusatif, feminen ve çoğuldur. anatomideki substantia nigra yani siyah madde (niger - nigra - nigrum) de bu gruba ait bir sıfat tamlamasına örnek olarak verilebilir.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    3. deklinasyon çekimleri ile sonlanan sıfatlar kendi içlerinde 3'e ayrılabilirler:

    - tek bitişli:
    örn: vetus (eski)
    - iki bitişli:
    örn: fortis, forte (güçlü, cesur)
    - üç bitişli:
    örn: acer ,acris ,acre (keskin)

    keskin sıfatını tekil hâlde çekimleyelim.
    _______m_____f_______n__
    nom:__acer___acris___acre__
    gen:___acris__acris___acris__
    dat:___acri____acri___acri___
    aku:__acrem__acrem__acre__
    abl:___acri(-e)_acri(-e)_acri(-e)

    gördüğümüz gibi ufak değişiklikler olsa da, ekler 3. deklinasyondan. iki bitişli fortis gibi sıfatlarda ise, maskülen ve feminen hâller nominatif tekil hâl de dahil olmak üzere birbiri ile aynı şekilde çekimlenecek. vetus gibi tek bitişli sıfatlarda, nominatif tekil hâl her üç cinsiyet için de aynı olacak. zaten sınıflandırma bunun üzerinden yapılıyor.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    sıfat karşılaştırmaları:

    komparatif ve süperlatif hâller, yani daha ve en gibi anlam güçlendiriciler nasıl kullanılır?

    latince'de de, aynı ingilizce'de olduğu gibi kıyaslamaların dereceleri vardır: pozitif, komparatif ve süperlatif. komparatif genellikle sıfata -ior (nötral: -ius) ekleyerek, süperlatif ise -issumus (feminen: -issima, nötral: -issimum) ekleyerek çekimlenir. tipik bir örnek olarak, potterheadler mutluluk iksiri olan felix felicis'i bilirler, felix mutlu demektir. x harfini, cs olarak düşünün. felicior daha mutlu, felicissimus en mutlu olacaktır. veya apertus, açık anlamında ise, apertior daha açık, apertissimus en açık anlamındadır.

    -er formundaki sıfatlarda, süperlatif -rimus eklenerek elde edilir.
    örnek: acer - acrior - acerrimus

    -lis formundaki 6 sıfatta süperlatif, is'in yerine -limus'un getirilmesi ile elde edilir.
    bu sıfatlar: difficilis (zor) , facilis (kolay), dissimilis (benzemeyen), similis (benzer), humilis (düşük), gracilis (ince)

    örnek: gracilis - gracilior - gracillimus

    -dicus ve -volus ile bileşik olanlar, anlamsal olarak karşılık geldikleri dicens (söylemek) ve volens (söylemek) sözcüklerine göre çekimlenir.

    örnek: maledicus (karalayıcı) - maledicentior - maledicentissimus veya malevolus (kindar) - malevolentior - malevolentissimus

    analoji yaparak -ficus'ta da benzer bir durum olduğunu söyleyebiliriz.

    magnificus (büyük) -magnificentior - magnificentissimus

    düzensiz olan bazı sıfatlara gelirsek: (ingilizce'deki good - better - the best gibi)

    multus (fazla, much'a karşılık gelecek şekilde) - plus (daha fazla) - plurimus (en fazla)
    multi (fazla, many'e karşılık gelecek şekilde) - plures (daha fazla) - plurimi (en fazla)
    bonus (iyi) - melior (daha iyi) - optimus (en iyi)
    malus (kötü) - peior (daha kötü) - pessimus (en kötü)
    magnus (büyük) - maior (daha büyük) - maximus (en büyük)
    parvus (küçük) - minor (daha küçük) - minimus (en küçük)

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    fiiller:
    nasıl isimleri ve sıfatları gruplara ayırıp deklinasyonarına göre sınıflandırdıysak fiilleri de konjugasyonlarına göre sınıflandıracağız.

    4 standart konjugasyon var. bir fiil çekimlendiğinde şunları belirtir:

    - zaman: t1: şimdiki zaman , t2: geçmiş zaman , t3: gelecek zaman , t4: tamamlanmış geçmiş zaman (perfect), t5: geçmiş zamanın hikâyesi (pluperfect), t6: tamamlanmış olacak gelecek zaman (future perfect)
    - kip: haber kipi, dilek kipi (dilek kiplerini yazmayacağım çünkü fazla hipotetik, fazla soyut cümleler dışında pek ihtiyaç yok. acısına değmiyor.)
    - şahıs: ben, sen, o, biz, siz, onlar
    - etkenlik ve edilgenlik
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    1. konjugasyon
    örnek fiilin mastar hâli: amare (sevmek)
    birinci tekil şahıs: amo
    perfect etken kök: amavi
    perfect edilgen kök: amatus

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, etken formu:
    ben: o - abam - abo - i - eram - ero
    sen: as - abas - abis - isti - eras - eris
    o: at - abat - abit - it - erat - erit
    biz: amus - abamus - abimus - imus - eramus - erimus
    siz: atis - abatis - abitis - istis - eratis - eritis
    onlar: ant - abant - abunt - erunt - erant - erint

    bu durumda amavimus sözcüğü ile karşılaşırsanız, imus'un biz satırında t4'e denk geliyor olmasından yola çıkarak çevirisini "sevmiştik" şeklinde yapabilirsiniz.

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, edilgen formu:
    ben: or - abar -abor - us sum - us eram - es ero
    sen: aris - abaris - aberis - us es - es eras - es eris
    o: atur - abatur - abitur - us est - es erat - us erit
    biz: amur - abamur - abimur - i sumus - i eramus - i erimus
    siz: amini - abamini - abimini - i estis - i eratis - i eritis
    onlar: antur - abantur - abuntur - i sunt - i erant - i erunt

    dolayısıyla, amati erunt "sevilmiş olacaklardı" diye tercüme edilecektir.
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    2. konjugasyon
    örnek fiilin mastar hâli: monere (uyarmak)
    birinci tekil şahıs: moneo
    perfect etken kök: monui
    perfect edilgen kök: monitus

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, etken formu:
    ben: eo - ebam - ebo - i - eram - ero
    sen: es - ebas - ebis - isti - eras - eris
    o: et - ebat - ebit - it - erat - erit
    biz: emus - ebamus - ebimus - imus - eramus - erimus
    siz: etis - ebatis - ebitis - istis - eratis - eritis
    onlar: ent - ebant - ebunt - erunt - erant - erint

    tabloda aslında pek değişiklik yok, a'ların yerine e geldi o kadar. monebis sözcüğünün anlamının "uyaracaksın." olduğunu aldığı ekten görüyoruz.

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, edilgen formu:
    ben: eor - ebar -ebor - us sum - us eram - es ero
    sen: eris - ebaris - eberis - us es - es eras - es eris
    o: etur - ebatur - ebitur - us est - es erat - us erit
    biz: emur - ebamur - ebimur - i sumus - i eramus - i erimus
    siz: emini - ebamini - ebimini - i estis - i eratis - i eritis
    onlar: entur - ebantur - ebuntur - i sunt - i erant - i erunt

    yine 1. konjugasyondan pek farklı olmayan bir tablo.

    gruba ait olan bazı diğer fiiller:(birinci tekil, mastar, perfect etken, perfect edilgen olmak üzere)

    video, videre, vidi, visum (görmek)
    maneo, manere, mansi, mansum (kalmak)
    sedeo, sedere, sedi, sessum (oturmak)
    habeo, habere, habui, habitum (tutmak, sahip olmak)
    moveo, movere, movi, monitum (hareket etmek)
    teneo, tenere, tenui, tentum (tutmak)
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    3. konjugasyon
    örnek fiilin mastar hâli: ducere (önderlik etmek)
    birinci tekil şahıs: duco
    perfect etken kök: duxi
    perfect edilgen kök: ductus

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, etken formu:
    ben: o - ebam - am - i - eram - ero
    sen: is - ebas - es - isti - eras - eris
    o: it - ebat - et - it - erat - erit
    biz: imus - ebamus - emus - imus - eramus - erimus
    siz: itis - ebatis - etis - istis - eratis - eritis
    onlar: unt - ebant - ent - erunt - erant - erint

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, edilgen formu:
    ben: or - ebar -ar - us sum - us eram - us ero
    sen: eris - ebaris - eris - us es - us eras - us eris
    o: itur - ebatur - etur - us est - us erat - us erit
    biz: imur - ebamur - emur - i sumus - i eramus - i erimus
    siz: imini - ebamini - emini - i estis - i eratis - i eritis
    onlar: untur - ebantur - entur - i sunt - i erant - i erunt

    örnek: edilgen olarak, t5'te (pluperfect) 3. tekil şahısa göre çekimlersek, ductus erat, etken olarak t1'de (şimdiki zaman) 2. çoğul şahısa göre çekimlersek, ducitis, etken olarak t6'da (future perfect) 1. tekil şahısa göre çekimlersek, duxero oluyor. dikkat ederseniz sonuncusunda x geldi, çünkü en başta belirttiğimiz gibi perfect etken kök duxi şeklinde.

    gruba ait olan bazı diğer fiiller:(birinci tekil, mastar, perfect etken, perfect edilgen olmak üzere)

    vinco, vincere, vici, victum (yenmek, fethetmek)
    surgo, surgere, surrexi, surrectum (ayağa kalkmak)
    rego, regere, rexi, rectum (yönetmek)
    relinquo, relinquere, reliqui, relictum (ayrılmak)
    mitto, mittere, misi, missum (göndermek)
    defendo, defendere, defendi, defensum (savunmak)

    3. konjugasyon (i-stem)
    örnek fiilin mastar hâli: incipere (başlamak)
    birinci tekil şahıs: incipio
    perfect etken kök: incepi
    perfect edilgen kök: inceptus

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, etken formu:
    ben: io - iebam - iam - i - eram - ero
    sen: is - iebas - ies - isti - eras - eris
    o: it - iebat - iet - it - erat - erit
    biz: imus - iebamus - iemus - imus - eramus - erimus
    siz: itis - iebatis - ietis - istis - eratis - eritis
    onlar: iunt - iebant - ient - erunt - erant - erint

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, edilgen formu:
    ben: ior - iebar -iar - us sum - us eram - us ero
    sen: eris - iebaris - ieris - us es - us eras - us eris
    o: itur - iebatur - ietur - us est - us erat - us erit
    biz: imur - iebamur - iemur - i sumus - i eramus - i erimus
    siz: imini - iebamini - iemini - i estis - i eratis - i eritis
    onlar: iuntur - iebantur - ientur - i sunt - i erant - i erunt

    örnek: edilgen olarak, t5'te (pluperfect) 3. tekil şahısa göre çekimlersek, inceptus erat, etken olarak t1'de (şimdiki zaman) 2. çoğul şahısa göre çekimlersek, incipitis, etken olarak t6'da (future perfect) 1. tekil şahısa göre çekimlersek, incepero oluyor. (incepideki i düşüyor)

    gruba ait olan bazı diğer fiiller:(birinci tekil, mastar, perfect etken, perfect edilgen olmak üzere)

    facio, facere, feci, factum (yapmak)
    cupio, cupere, cupivi, cupitum (istemek)
    iacio, iacere, ieci, iactum (fırlatmak)
    accipio, accipere, accepi, acceptum (kabul etmek)
    conficio, conficere, confeci, confectum (bitirmek)
    interficio, `interficere`, interfeci, interfectum (öldürmek)

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    4. konjugasyon
    örnek fiilin mastar hâli: audire (işitmek)
    birinci tekil şahıs: audio
    perfect etken kök: audivi
    perfect edilgen kök: auditus

    güzel haber: 3. konjugasyon i-stemler için olan kurallar 4. konjugasyonda da geçerli.

    gruba ait olan bazı diğer fiiller:(birinci tekil, mastar, perfect etken, perfect edilgen olmak üzere)

    dormio, dormire, dormivi, dormitum (uyumak)
    munio, munire, munivi, munitum (inşa etmek)
    venio, venire, veni, ventum (gelmek)
    pervenio, pervenire, perveni, perventum (varmak)
    invenio, invenire, inveni, inventum (bulmak)

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    tebrikler, artık veni, vidi, vici diyebilirsiniz.* venio 4., video 2., vinco 3. konjugasyondan.
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    düzensiz fiiller:
    burada sum (olmak) ve possum (muktedir olmak) dan bahsedeceğiz. ingilizce'deki karşılıklarıyla açıklamak daha mantıklı, sum; "to be" ye, possum ise "to be able" a karşılık geliyor.

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, sum:
    ben: sum - eram - ero - fui - fueram - fuero
    sen: es - eras - eris - fuisti - fueras - fueris
    o: est - erat - erit - fuit - fuerat - fuerit
    biz: sumus - eramus - erimus - fuimus - fueramus - fuerimus
    siz: estis - eratis - eritis - fuistis - fueratis - fueritis
    onlar: sunt - erant - erunt - fuerunt - fuerant - fuerint

    t1-t2-t3-t4-t5-t6 sırasına göre, possum:
    ben: possum - poteram - potero - potui - potueram - potuero
    sen: potes - poteras - poteris - potuisti - potueras - potueris
    o: potest - poterat - poterit - potuit - potuerat - potuerit
    biz: possumus - poteramus - poterimus - potuimus - potueramus - potuerimus
    siz: potestis - poteratis - poteritis - potuistis - potueratis - potueritis
    onlar: possunt - poterant - poterint - potuerunt - potuerant - potuerint

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    zamirler:
    latince'de kişilik zamirlerine her zaman ihtiyaç duyulmaz, zaten çekimler var. yani porto (taşıyorum) veya portas (taşıyorsun) demek yeterli, ego porto veya tu porto demeye gerek yok.

    zamirlerin hâllere göre çekimi:

    ____ben__sen__o(m)_ o(f)_o(n)
    no:_ego___tu____is___ea__id_
    ge:_mei___tui___ejus_ejus_ejus
    da:_mihi__tibi___ei___ei___ei_
    ak:_me___te__eum__eam__id_
    ab:_me___te___eo___ea___eo_

    (ego & id = ben & o)

    ______biz__________siz____
    no:_nos____________vos___
    ge:_nostri(strum)_vestri(strum)
    da:_nobis________vobis____
    ak:_nos__________vos______
    ab:_nobis________vobis_____

    ____onlar(m)___(f)____(n)___
    no:_ei________eae____ea___
    ge:_eorum___earum__eorum_
    da:_eis_______eis____eis____
    ak:_eos______eas____ea____
    ab:_eis_______eis____eis____

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    işaret zamirleri:
    is (m)- ea (f) - id (n) : kişilik zamirlerinde de gördüğümüz bu sözcükleri aynı zamanda işaret zamiri olarak da kullanabiliriz.

    diğerleri:
    hic (m)- haec (f) - hoc (n) (yakındakiler için)
    ille (m)- illa (f) - illud (n) (uzaktakiler için)

    örnek:
    illa puella: o kız. (uzakta)

    burada da hâle göre çekimlenme, önceki tablolarla paraleldir. mesela hoc, çoğul ablatiflerde eis almaz da his olur, veya çoğul genitiflerde eorum veya earum almaz da horum ve haruma dönüşür. bir kez bakılırsa gerisi sezgisel olarak çıkartılabilir.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    kim/hangi: (bağlaç olarak, ingilizce'deki who / which gibi)

    tekil:
    _____m___ f____n___
    no:_qui__quae_quod
    ge:_cuius_cuius_cuius
    da:_cui___cui__cui__
    ak:_quem_quam_quod
    ab:_quo___qua__quod

    çoğul:
    _____m______f_____n____
    no:__qui__quae___quae__
    g:_quorum_quarum_quorum
    da:quibus_quibus_quibus_
    ak:_quos__quas___quae__
    ab:_quibus_quibus_quibus

    soru zamiri "kim": quis?

    tekil:
    _____m & f____n___
    no:___quis___quid__
    ge:___cuius__cuius__
    da:___cui____cui____
    ak:___quem__quid__
    ab:___quo____quo__

    çoğulu, bağlaç olarak kullanılan ile tamamen aynı.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    edatlar :
    edatlarla; ablatif veya akusatif hâllerde karşılaşırız. yanlarına kullanıldıkları hâlleri de yazmakta fayda olacaktır.

    ex: dışında. hâl: ablatif.
    ab: -dan. hâl: ablatif.
    de: -ile ilgili. hâl: ablatif.

    post: sonra. hâl: akusatif.
    ante : önce. hâl: akusatif
    ad : -e doğru. hâl: akusatif.
    cum: ile, beraber. hâl: akusatif.
    sine: -siz, olmadan.hâl: akusatif.
    trans : karşısında. hâl: akusatif.
    inter : arasında. hâl: akusatif.
    per: aracılığıyla. hâl: akusatif.

    in: içinde, üzerinde. hâl: ablatif veya akusatif.
    sub: altında. hâl: ablatif veya akusatif.

    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    bağlaçlar:
    et: ve
    sed: ama
    at : ama
    aut: veya
    vel: veya
    cum: iken, -den beri, çünkü
    dum: iken, sürece
    si: - eğer
    usque: değin, -a kadar
    ut: süresince
    nec non: ve ayrıca
    atque : ve, ayrıca
    ac: ve
    * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
    post scriptum: deklinasyonlarda yunanca sözcüklerin özel durumları ele alınmamıştır. isim, fiil, sıfat çekimlerinde istisnai olan veya olmayan çoğu durum göz ardı edilmiş, edatlar, bağlaçlar, zamirler fazlasıyla eksik yazılmış, sayıların lafı bile edilmemiştir.
21 entry daha