şükela:  tümü | bugün
14 entry daha
  • ön edit : yazının görsellerin bulunduğu versiyonunu okumak isteyenler blog'dan ulaşabilirler.

    petrol üretimi yapan ülkeler üzerinde hakim ve söz sahibi olmanın günümüzde olduğu kadar yakın tarihimizde de dünyaya egemen güçler tarafından ne kadar mühim bir mesele olduğunu amerika ve ingiltere’nin, iran üzerinde gerçekleştirdiği ‘’ajax operasyonu’’ ile daha iyi anlayabiliriz. ajax örtülü operasyonu iran’ın başında bulunan başbakan muhammed musaddık’ın iktidardan düşürülmesi için gerçekleştirilmiştir. dolayısıyla iran siyasi tarihinde en kritik dönemeçlerden biri muhammed musaddık’ın başbakan olduğu dönem olduğu yadsınamaz bir gerçek olarak karşımıza çıkmaktadır. 1940’lı yıllarda iran’da siyasi manada bir milliyetçi dalga süregelmekteydi. bu siyasi dalga 1940’ların sonunda milli cephenin kurulması ile sonuçlanmıştır. bu siyasi dalga neticesinde, toplumun farklı kesimleri musaddık’ın liderliği altında milli cephe içerisinde bir araya gelmiştir. milli cephe’nin kampanyası ile birlikte 1951 yılında iran petrolleri millileştirilmiş ve musaddık başbakan olmuştur. musaddık ve hareketi cıa-mı6 tarafından 1953’te düzenlenen darbeye kadar iran siyasetinde etkili bir rol oynamıştır. 1953 darbesi / ajax operasyonu olayını daha iyi anlayabilmek adına 1951-1953 arasında iran’da gelişen hem iç hem de dış siyasi süreçleri analiz etmek önemlidir. son olarak bu dönemin analizi iran toplumunun yabancı güçler karşısındaki kuşkuculuğunu, düşmanlığını ve 1979 devrimi sürecini daha iyi kavrayabilmemizi sağlayacaktır.

    ***musaddık iktidarı öncesi iran’ın siyasi durumu***

    musaddık, isviçre’de okumuş ve doktora yapmış, batı hukuk sisteminin tümüyle iran’a aktarılmasını savunan bir tez yazmış bir hukukçuydu. 1913 yılında eğitiminin bitmesinin ardından tahran üniversitesi siyasal bilimler fakültesinde ders vermeye başlayan musaddık, 1921’de ahmed kavam hükümetinde maliye bakanı, 1923’te muşir-ed-dovle hükümetinde dışişleri bakanı olarak görev aldı. 1925’te rıza han pehlevi’nin kendi hanedanını ilan etmesiyle birlikte iran’ın başına geçmesi iran siyasi hayatında tüm taşları yerinden oynatmıştır. bu dönemde iran parlamentosunda yer alan musaddık ve arkadaşları rıza şah’a karşı ciddi bir muhalefet direnci göstermişti. ancak şah’ın gücünü arttırmasıyla musaddık ve arkadaşları şah’a karşı muhalefetlerinin bedelini ödemek durumunda kalacaktı. 1925’ten itibaren rıza şah’ın otoritesini arttırmasıyla bu isimlerin çoğu sürgün edilmiş, tutuklanmış ya da öldürülmüştü. musaddık ise bir süre ahmedabad’daki evinde zorunlu ikamet altında tutulmuş, 1940 yılında ise birjand’da hapse atılmıştı. ancak 1941’de müttefiklerin 2. dünya savaşı’nda nazi yanlısı olduğunu ileri sürerek rıza şah’ı devirmesiyle musaddık diğer tutuklu arkadaşları ile birlikte serbest bırakıldı. müttefikler tarafından rıza şah’ın oğlu muhammed rıza şah ise yeni hükümdar olarak iran’ın başına getirildi. diğer yandan, hapisten çıkan musaddık yeniden siyasete dönmüş ve 1943 seçimlerinde tahran şehrinden milletvekili seçilerek meclise girmeyi başarmıştı.

    1941’deki şah değişimi ile muhammed rıza pehlevi’nin babası rıza şah yerine iktidara gelmesi siyasal alandaki muhalefeti yeniden canlandırdı. tahta çıktığında ülkesi işgal altında olan muhammed rıza şah henüz sağlam bir iktidar yapısı kurmuş değildi. bu nedenle iktidarını çeşitli çevrelerin desteği için paylaşmak durumundaydı. bu ortamda şah’ın baskısı altında kalan gruplar yeniden gün yüzüne çıkıyordu. şah’ın iktidarı paylaştığı gruplar ise ulema, aşiret liderleri, toprak sahiplerinden oluşuyordu. bunların yanında işçi sınıfının çıkarlarını savunan henüz yeni doğmuş tudeh partisi ve 1905 iran meşrutiyet devrimi’nin taşıyıcısı olan meşrutiyetçi liberallerde bulunuyordu. bu dönemde rıza şah’ın halkın isteklerine daha ılımlı yaklaşması bekleniyordu. çünkü ülke stratejik öneme sahipti ve petrol yataklarından ötürü ciddi bir zenginliğe sahipti. ancak bu dönemde ülke dış güçlerin etkisi altındaydı. aslında iran monarşisi ülkeye ingilizler tarafından getirilmiş ve güç şah’a verilmişti. bu nedenle ulusalcıların iran üzerinde kontrolü ele geçirebilmeleri için öncelikle monarşiyi devirmeleri gerekiyordu. bununla birlikte dış güçler çeşitli çevrelerle işbirliği yaparak ülke içerisindeki etkinliklerini devam ettirmek istiyordu. örneğin ingiltere, monarşi, aşiret ve toprak sahipleri arasındaki ittifakı teşvik ederken, sovyetler birliği, tudeh partisi’nin çalışmalarını destekliyordu. abd ise silahlı kuvvetler ile temas kurmak konusunda çaba göstermekteydi. bu durum ise iran monarşisinin zayıf noktasını oluşturuyordu. çünkü büyük güçlerin iran üzerindeki bu mücadelesi iran halkını derinden etkilemekteydi. bununla birlikte aynı dönemde iran’daki hükümetlerin kısa süreli olması hoşnutsuzluğu arttırıyordu. 1941-1951 arası iran’daki hükümetlerin ayakta kalma ortalaması yalnızca 7 ay idi. zayıf parlamento desteği ve hükümeti kuran meclis grupları arasındaki ittifakların kaygan bir zemine sahip olması böyle bir sonucu beraberinde getirmekteydi. bundan dolayı ülkede herhangi bir kriz ortaya çıktığında hükümetin dağılması gündeme geliyor ve neredeyse her zamanda gerçekleşiyordu. tudeh’in 1940’ların sonundaki gerilemesi, 1950’li yılların başlarında iran’da ortaya çıkan milliyetçi harekete fırsat yarattı. hareketin başında 1906 meşrutiyet devriminden beri ulusal politikada öne çıkmış isimlerden muhammed musaddık vardı. musaddık, parlamento üyesi, bölge valisi ve rıza şah tarafından istifaya zorlanmadan önce kabinede bakan olarak görev yapmıştı.

    musaddık, iç ilişkilerde katı bir anayasacı olarak biliniyordu. ayrıca şah’ın saltanat sürmek yerine ülkenin tıpkı belçika ve ingiltere’deki muadilleri gibi, yönetmesi gerektiğini savunuyordu. silahlı kuvvetlerin kontrolünü elinde tuttuğu, böylelikle anayasa hukukunun ilkelerini olduğu kadar ruhunu da zedelediği, parlamento seçimlerine müdahale etmek amacıyla orduyu kullandığı ve asıl sahiplerine iade edileceğine söz verilmiş hanedanlık arazilerinin denetimini yeniden eline aldığı için genç şah’ı topa tutmaktan geri kalmayan musaddık, seçimlere hile karıştığı gerekçesiyle 1949 kurucu meclisinin meşruiyetini de sorguluyordu. aynı zamanda seçim yasasında ordunun sandıkların çevresinde boy göstermesini yasaklayan, seçim kurullarının bağımsızlığını güvence altına alan ve başta tahran olmak üzere mecliste şehirlere daha çok sandalye ayrılmasını sağlayan esaslı değişiklikler yapılmasından yanaydı. hatta okuryazar olmayanların oy haklarının kaldırılması gerektiğini bile savunuyordu. çünkü musaddık’a göre;

    “toprak oligarşisinin değişmeyen iktidarını zayıflatmanın en iyi yolu bu olacaktı.” düsturu esastı.

    ***1953 darbesi’nin nedeni: anglo-ıranian oil company***

    musaddık, geleneksel politikacıların “olumlu denge” ve büyük devletlere “taviz verme” gibi yanlış politikalarıyla iran’ın varlığını tehlikeye attıklarını ileri sürüyordu.

    musaddık “böyle bir politika başka devletlerin de eşit ayrıcalıklar talep etmelerine yol açarak ulusal egemenliği tehlikeye sokacaktır.” diyerek diğer politikacıları da uyarmaktan geri kalmamıştı.

    bu nedenle 1919 ingiliz-iran antlaşmasını ve hem amerika hem de sovyetlerle yapılan 1945-1946 petrol pazarlıklarını kınamıştı. aynı gerekçelerle petrolün devletleştirilmesi davasına sarılarak hükümetin anglo-ıranian oil company’ye (aıoc) el koyması gerektiğini iddia ediyordu. musaddık, iran’ın kendi petrol kaynaklarının üretiminde, satışında ve ihracatında tam denetimi elinde bulundurma hakkının vazgeçilmez olduğunda ısrarcıydı.

    ingiliz petrol devi anglo-ıranian petrol company (aıoc) iran’da dünyanın en büyük petrol rafinerisine sahipti. bu şirket iran’da sahip olduğu petrol yatakları ile dünyanın ikinci en büyük ham petrol ihracatçısıydı. ayrıca şirket dönemin üçüncü en büyük petrol rezervini elinde bulunduruyordu. iran’daki petroller aıoc’un yıllık karının %75’ini oluşturuyordu. bu karların çoğu şirketin ingiltere’deki hissedarlarına aktarılıyor ve aynı zamanda ırak, endonezya ve kuveyt’teki yatırımlara harcanıyordu. diğer yandan ingiliz donanmasının petrol ihtiyacının %85’i aıoc tarafından karşılanmaktaydı. dolayısıyla aıoc o dönemde gerek ingilizler için gerekse iranlılar için büyük bir anlam ifade etmekteydi. bununla birlikte abadan’da bulunan petrol sahalarında çalışan iranlı halk sefalet içerisinde yaşarken, diğer yanda ingiliz çalışanlar lüks bir hayat sürüyordu. anglo-ıranian petrol company şirketi bünyesinde çalışan perviz mina o dönemi şu şekilde anlatmaktadır;

    ‘’bir şeyler almak için şehre giderdim. şirket tarafından işletilen otobüs hattındaki durakta yazın ortasında 50 derecelik sıcakta yarım saat otobüsün gelmesini beklerdik. ama o sırada bir sürü otobüs gelirdi. ancak bu otobüslerin üzerinde kırmızı bir şerit bulunmaktaydı. bu otobüsler yalnızca ingiliz çalışanların binebileceği otobüslerdi. bizim bu otobüslere binmemiz yasaktı. biz sadece iranlıları taşıyan köhne ve eski otobüslere binebiliyorduk. abadan’da ingiliz çalışanların gittiği meşhur bir kulüp vardı. kulübün kapısında ‘’köpekler ve iranlılar giremez.’’ diye bir tabela bulunuyordu.’’

    yukarıda gördüğümüz gibi iranlı rafineri çalışanlarının uğradığı bu ayrımcılık bize aynı dönemlerde abd’nin siyahi vatandaşlarına uyguladığı ayrımcılığı pek ala hatırlatmaktadır. iran gibi derin bir kültürü ve yüksek bir milli bilinci olan ülkede halkın yukarıda zikredilen şekilde bir ayrımcılık ile karşı karşıya kalması batılı devletlere karşı ileride yaşanacak düşmanlığın temellerinin nereden geldiğini de göstermektedir. bununla birlikte yaşanan bu ayrımcılık siyasi manada şah’ın ilerleyen dönemde halkın gözünden ve gönlünden düşüşünün de etkenlerinden birisidir. bu yaşanan olaya şah, musaddık gibi yaklaşmış olsaydı, belki tarih başka şekilde yazılmış olacaktı. ancak her daim dediğimiz gibi maalesef tarih öyle olsaydılar ile veya böyle yapsaydılar ile yazılmıyor.

    aıoc şirketi iran ile daha evvel yapılan antlaşmalar sayesinde bu ayrıcalığa ve güce ulaşmıştı. 1933 petrol antlaşması ile iran yönetimi aıoc’un yıllık gelirlerinin yalnızca %17’sini elde etmişti. 1940’lı yılların sonlarına doğru bu durum tartışılmaktaydı. bu konuda yürütülen gizli pazarlıklarda ingilizler iran’ın kardaki payını %24’e çıkararak bir ek antlaşma yapmayı teklif etmişti. 1949 yılında şah’ın ingilizler lehine yapılan antlaşmayı kamuoyuna açıklaması ve seçimlere müdahale etmesi iran’da yeni gelişmeler yaşanmasına sebep oldu. musaddık’a göre iran halkı ingilizlerin kendilerini sömürdükleri konusunda son derece haklıydı ve önlerinde bir örnek vardı. bu örnek ise 1944’te suudi arabistan’a giren arap-amerikan petrol şirketi (aramco) petrolün yüzde 50’sinin çıkarıldığı ülkeye, yüzde 50’sinin ise rafineriyi kuran şirkete ait olduğu şekilde adil bir anlaşma olmuştu. oysa anglo-iran petrol şirketi, iran’a petrol gelirlerinden çok az bir pay veriyordu. 1912 ile 1933 yılları arasında aıoc 200 milyon ingiliz sterlini kâr elde ederken; iran hükümetine yalnızca 16 milyon sterlin ödenti (royalty) vermişti. bu duruma öfkelenen muhalefet ortak bir çatı altında bir araya geldi. musaddık’ın fiili lider olarak ön plana çıktığı milli cephe hareketi bu şekilde kuruldu. hem ingiltere’ye hem şah’a karşı kampanya yürüten musaddık, milli cephe’yi (cebbe-i milli) kurarak orta sınıf partileriyle derneklerini geniş bir yelpazede harekete geçirdi. bu nedenle musaddık’ın yalnızca petrol şirketiyle ingiliz imparatorluğu’nu değil, aynı zamanda şah’ı ve onun silahlı kuvvetler üzerinde devam eden kontrolünü tehdit eden çift taraflı bir kılıç diye görülmesine şaşmamak gerekir.

    milli cephe tabanı çoğunlukla kentli orta ve alt sınıflara dayanan bir hareketti. ancak bu hareket şah ve ingiliz imparatorluğu’na karşı kurulmuş geniş tabanlı gevşek bir koalisyondu. iran partisi, ulusal parti, emekçiler partisi, tahran pazar ticareti derneği cephe içerisinde yer alan en önemli örgütler olarak öne çıktılar. musaddık ve hareketi geleneksel ‘’pazar’’ ile bağlantısı olan ulemadan da önemli bir destek sağlamaktaydı. ulema içerisinde dönemin en önemli siyasi figürlerinden ayetullah abdülkasım kaşani bu desteğin başını çekmekteydi. kaşani dışında mecliste de yer alan şemsettin quanatabadi, ahmed safai, bekir celil musavi bu hareketi destekleyen isimlerdi. ayrıca ebu fazıl zencani ve kardeşi rıza zencani de meclis dışında hareketi destekleyen din adamları arasında yer alıyordu. ancak ulemanın genel tutumuna bakıldığında bu dönemde siyasetten uzak bir tavır sergilediği ifade edilmektedir.

    milli cephe, siyasi kampanyasının temeline ingiliz kontrolündeki aıoc’u yerleştirmişti. şirket hisselerinin çoğu ingilizlerin elinde bulunuyordu. iranlılar açısından bu şirket ülkedeki ingiliz nüfuzunun açık bir örneğini oluşturmaktaydı. milli cephe ve musaddık bu petrol şirketini ingilizlerin iran’daki kolu olarak damgalayarak petrol sanayisinin millileştirilmesini talep etmeye başladılar. ardından kamuoyunu ikna etmek adına çeşitli gösteriler düzenlediler. ayrıca ulema vaazlar aracılığıyla bunun islami bir mücadele olduğunu yayarak milli cephe’ye destek çağrısında bulundu. aynı dönemde milli cephe mecliste mevcut temsilcileri ile bu meseleyi gündeme getirdi. diğer yandan bu dönemde ırak ve suudi arabistan petrolleri konusunda yaşanan gelişmeler de iran’ı da etkiliyordu. suudi yetkililer abd petrol şirketi aramco ile karın %50-50 bölüşülmesi hususunda bir antlaşma yapmışlardı. böylece 1949’da 38 milyon dolar olan suudi arabistan’ın yıllık petrol geliri 1950’de 111,7 milyon dolara çıkmıştı. ayrıca ingiliz şirketinin karşı çıkmasına rağmen ırak hükümeti ile de yeni bir kar paylaşım antlaşması imzalanmıştı. bu gelişmelerden etkilenen musaddık’ın başkanı olduğu petrol komitesi de yeni bir petrol antlaşması konusunda çalışmalarını hızlandırdı.

    ***milli cephe hükümeti ve iran petrollerinin millileştirilmesi***

    17 aralık 1950’ye gelindiğinde parlamento petrol komisyonu ülkedeki petrol sanayisinin millileştirilmesi gerektiğine dair tavsiye kararı aldı. bu kritik karara ayetullah kaşani bir fetva yayımlayarak destek verdi ve insanları 24 aralık’ta kraliyet camisine davet etti. burada çeşitli konuşmacılar tarafından millileştirmenin doğruluğuna dair binlerce kişilik kalabalığa vaazlar verildi. yürütülen bu kampanyayı değerlendiren dönemin iran başbakanı razmara millileştirme konusunda çekinceleri olduğunu belirtti. razmara iran’ın henüz kendi petrolünü çıkaracak ve uluslararası pazarlara aktaracak kapasitesi olmadığını düşünüyordu. ancak başbakan’ın bu tavrı kampanyayı daha da sertleştirdi. şubat ayının sonuna doğru ingilizler yumuşadılar. ancak pazarlık masasına oturmak için çok geç kalmışlardı. 7 mart 1951’de gergin siyasi atmosferde başbakan razmara suikasta uğradı ve hayatını kaybetti. olay sonrası suikastı yapan kişi halil tahmasebi başta kaşani olmak üzere çok sayıda isim tarafından açık bir şekilde tebrik ediliyor ve suikast onaylanıyordu. oluşan bu atmosferde millileştirme tasarısı 15 mart 1951’de meclise getirildi. yapılan açık oylama sonucu tasarı oybirliği ile kabul edildi, yasalaştı ve iran petrol sanayisi millileştirildi. iran’ın bütün kentlerinde halk tarafından zafer havası içinde kutlanan bu olay, iran’ın despotizme ve kolonyal tahakküme başkaldırısının zaferi olarak iran tarihine geçti. 20 mart günü şah, hüseyin ala’yı başbakan olarak atadı. ala, parlamento desteği olan milliyetçi, ılımlı ve batı yanlısı bir devlet adamı olarak bilinmekteydi. hızlı bir şekilde kabinesini meclise sundu. meclis petrol konusundaki kararın hemen uygulanmasını ve aıoc’un petrol endüstrisindeki varlıklarının hükümete devredilmesini istiyordu. bu konuda yapılan baskılara daha fazla dayanamayan ala, 28 nisan 1951’de istifasını verdi. hemen ardından muhammed musaddık meclis tarafından halihazırdaki 100 vekilin 79’unun onayını alarak başbakanlığa aday gösterildi. meclis dışındaki ayetullah kaşani, musaddık’a desteğini kamuoyuna açıkladı. milli cephe ve kaşani taraftarları musaddık’a destek vermek adına sokakları doldurdular. sürecin sonunda 30 nisan 1951’de şah, musaddık’ı başbakan olarak atamak durumunda kaldı. böylece iran’da milli cephe’nin kampanyası başarıya ulaştı ve musaddık iran başbakanı olarak göreve başladı.

    musaddık çoğu zaman “ingiliz düşmanı” olarak nitelense de, aslında 19. yüzyılın ingiliz liberal parlamenter hükümetinin hayranıydı. demokrasiye ve sekülerizme yürekten inanan bir insandı. kendisi aristokrat bir aileden gelmesine rağmen, musaddık’ı destekleyenlerin çoğu orta sınıftı. seçkin mustavfilerle feth ali şah’ın baş veziri ünlü muhsin aştiyani’nin birinci göbekten torunu olan musaddık, ayrıca kan ve evlilik bağıyla daha nice ayanla akrabaydı. orta sınıf tarzı bir yaşam sürdüğü için “dürüst ve namuslu” olmakla ün salmıştı. es-sultani unvanını kullanmaktan kaçınıyor, onun yerine avrupa’da yaptığı lisansüstü öğrenimle ilişkili olarak doktor diye hitap edilmesini tercih ediyordu. çağdaşları arasında yüksek eğitim görmüş kimselerden doktor ya da mühendis diye söz etme alışkanlığı vardı. başbakan seçildikten sonra da musaddık kendisine ekselansları diye hitap edilmesine karşı çıktı. ingiltere büyükelçiliğine göre bu tavrı onun demagog, mantıksız ve öngörülemez yanlarının kanıtıydı. iranlılarsa onun diğer ileri gelenlerden farklı olduğunun bir kez daha doğrulandığını düşündüler.

    petrolün millileştirilmesi yasası parlamento onayından geçtikten sonra musaddık kabinesini oluşturdu ve milli cephedeki arkadaşlarını kilit bakanlıklara ve parlamento komisyonlarına yerleştirdi. musaddık liderliğindeki yeni hükümet programında iki ana husus amaç olarak belirlenmişti. ilki petrolün millileştirilmesi yasasını uygulamaya geçirmek ve buradan sağlanacak gelirle ekonomiyi canlandırmaktı. ikincisi ise parlamento ve belediye seçimlerine yönelik bir seçim yasası reformu gerçekleştirmekti. musaddık hükümeti ilk olarak petrolün millileştirilmesi meselesine odaklandı. bu doğrultuda ulusal iran petrol şirketi (nıoc) kuruldu ve aıoc ile görüşmeler başladı. petrol üzerindeki kontrolün ingiliz petrol şirketinden uzlaşı yoluyla alınıp yeni kurulan milli şirketine devredilmesi amaçlanmaktaydı. musaddık’a göre, aıoc ingiltere’nin iran’ın iç işlerine karışmasının bir aracıydı. iran siyasetinin yozlaşmasına ve iran halkının fakirleşmesine neden oluyordu. dolayısıyla petrolün millileştirilmesi bir anlamda iran milletinin yeniden doğuşu anlamına gelecek bir adımdı. bu nedenle musaddık hükümeti petrolün millileştirilmesi yasasının herhangi bir değişiklik yapılmadan tamamen kabul edilmesini pazarlık sürecinde talep etmekteydi. petrolün millileştirilmesi yasasının geri döndürülemez olduğunu belirten musaddık, bu konuda tavizsiz ve sert bir tavır takınıyordu. ingiltere ise ancak petrol üretim süreçlerindeki kontrolünün devam edeceği bir millileştirmeyi kabul edebileceğini vurguluyordu. sonuçta taraflar arasında yapılan ilk müzakerede anlaşma zemini bulunamadı. sonrasında abd devreye girerek musaddık hükümeti ile anlaşmak üzere averell harriman’ı görevlendirdi. harriman ile yapılan müzakereler sonrası iyimser bir havanın oluşması ile ingiltere de sürece dahil edildi. 1951’in ağustos ayında ingiliz yetkililer tahran’a geldiler. ingilizler burada yapılan müzakerelerde petrolden elde edilen karın ancak yarısını verebileceklerini, bundan fazlasını ise veremeyeceklerini ilettiler. abd yetkilileri de bu görüşü destekledi. bununla birlikte ingilizlerin öne sürdüğü bir şart daha vardı. petrol üretim süreçlerinin tamamından sorumlu olacak kişinin bir ingiliz yönetici olmasını talep ettiler. millileştirme yasasına uymayan bu talep kabul görmeyince görüşmeler tıkandı ve taraflar arası müzakereler başarısızlık ile sonuçlandı. uzlaşma yoluyla petrol sanayinin milli kuruluşa devri gerçekleşmeyince eylül ayına gelindiğinde musaddık yeni bir hamle yaptı. ingiliz petrol şirketinin sahip olduğu petrol kuyuları ve boru hattıyla birlikte nıoc kurumuna devredilmesi adına talimat verdi. kararın ardından ingiltere iran’daki petrol şirketinin tüm personelini tahliye etti. ayrıca iran’a hammadde ve materyal ihracatını keserek ülkeye ambargo uygulamaya başladı. iran hükümeti petrol üretimini devam ettirecek eğitimli teknisyen ve mühendislere sahipti. dolayısıyla personellerin tahliyesi çok büyük bir sorun yaratmadı. ancak ülke petrolüne uygulanan ambargo, daha sonraki süreçte diğer bazı avrupa ülkelerinin de buna katılmasıyla, iran ekonomisine zarar veren bir unsur halini alacaktı. öte yandan ingilizler tarafından eylül ayında askeri caydırıcılık adına da çeşitli adımlar atıldı. bölgede bulunan mauritius adlı ingiliz kruvazörün yanına 4 destroyer daha gönderildi. ardından bu gemiler abadan yakınlarında atış talimi gerçekleştirdiler. bununla birlikte bölgedeki ingiliz kara ve hava kuvvetleri de güçlendirildi. bununla birlikte ingiliz hükümeti konuyu birleşmiş milletlere taşıdı. ulusal güvenlik konseyi’nin karşısına çıkan musaddık, uluslararası alanda davasını savunarak iran’ın kendi doğal kaynakları üzerinde denetim hakkı olduğunu vurguladı ve ingiltere’yi yıkıcılıkla suçlayarak diplomatik ilişkileri kopardı. diplomatik ilişkilerin tamamen kopmasıyla başta büyükelçilik olmak üzere ülkesindeki bütün temsilciliklerini kapattı. buna misilleme olarak ingiltere, iran’ın bütün alacaklarını dondurdu ve basra körfezindeki donanmasını takviye etmeye devam etti. kısaca 1951 yılının sonunda musaddık kendini ingiltere ile iran arasında patlak vermiş krizin ortasında bulmuştu.

    musaddık ülkeye döndükten sonra yaptığı çalışmaları parlamentoya sunarak meclis ve senatodan güvenoyu aldı. bu noktada konunun uluslararası bir boyut kazanmasının musaddık’ı iç politikada güçlendiren bir durum olduğunu söylemek gerekmektedir. konunun uluslararası kurumlarda ele alınması musaddık’a davasını dünyaya duyurması için önemli bir fırsat sağlamıştı. bu durum ingiliz karşıtlığının da etkisiyle iran petrollerine yönelik ilgiyi arttırmıştı. musaddık’ın muhaliflerine göre ise bu durum musaddık’ın iran petrolünü yabancı bir güç karşısında millileştiren bir kahraman olarak resmedilmesine sebep olmuştu. aynı zamanda meselenin uluslararası alanda milli bir meseleye dönüşmesiyle kendisine yönelik muhalefeti imkansız hale getirmişti. diğer yandan musaddık’ın uluslararası kurumlardaki bu çalışmalarının kendisinin tıme dergisi tarafından yılın devlet adamı olarak seçilmesini sağladığını da söylemeden geçmemek lazım. dolayısıyla ingiltere’nin petrol meselesini uluslararası alana taşımasının konuyu kendisi açısından daha da karmaşık hale getirdiği ve musaddık’ı güçlendirerek popülaritesini ülke dışına da taşıdığı ifade edilebilir.

    burada bir parantez açarak iran’da musaddık iktidarına yönelik abd’nin tutumundan da söz etmeden geçmemek gerekiyor. musaddık iktidarının ilk döneminde abd yönetimi britanya’dan farklı bir tutum takınmıştır. truman yönetimindeki abd, britanya’nın iran’a yönelik askeri bir operasyon yapmasını engellemeye çalışıyordu. ayrıca abd, britanya ile birlikte musaddık’ın devrilmesi adına bir çalışma yürütmeyi reddetmişti. truman yönetimi bu dönemde musaddık meselesini soğuk savaş atmosferi çerçevesinde değerlendirerek iran’a karşı yapılacak agresif bir hareketin ülkeyi sovyetler birliğine yaklaştırabileceğini düşünüyordu. (bkz: soğuk savaş) iran’ın ‘’ikinci çin’’ olabileceği endişesini taşıyan truman yönetiminin iran politikası musaddık hükümetine destek vermek ve petrol sorununu diplomasiyle çözüme kavuşturmak olmuştur. amerikalı yetkililer bu politikalarından dolayı zaman zaman ingilizlerle tartışmalar da yaşamışlardır. ingilizler, iran’da derin kökleri olan bir milliyetçilik olmadığını, musaddık’a destek verilmesinin sadece kendisinin iktidardan düşmesini geciktireceğini ve musaddık hükümeti düştüğünde yerine komünist bir yönetimin gelmeyeceğini söyleyerek amerikalıları ikna etmeye çalışmışlardır. truman yönetimi ise bu itirazları kabul etmemiş, musaddık’a yönelik politikasını devam ettirmiştir.

    ***milli cephe hükümeti'nin 2. dönemi***

    1952 yılına gelindiğinde şah ile musaddık arasındaki sorunlar da artmaktaydı. musaddık’ın monarşiyi ve toprak ağalarını zayıflatmak üzere seçim yasasında reform yapma girişimiyle hız kazanmıştı. reformu çıkaramayınca, şehir merkezlerindeki oylama sona erip de parlamentoda yeterli çoğunluğu sağlayacak kadar milletvekili seçilir seçilmez 16. meclis’in seçimleri musaddık tarafından durduruldu. hemen arkasından musaddık başbakan olarak kabinenin diğer üyelerini olduğu gibi, savaş bakanını da atama yetkisinin anayasa kapsamında kendinde olduğunu ileri sürerek şaha meydan okudu. şah için savaş bakanını atamak önemliydi. çünkü ordunun kontrolü savaş bakanı üzerinden gerçekleştiriliyordu. musaddık ise şah’ın bu bakanlık sayesinde hakim olduğu ordu aracılığıyla seçimlere tesir ettiğini ileri sürüyordu. ordunun şah’ın denetiminde olması ilk kez ciddi şekilde tehlike altındaydı. neticede şah, musaddık’ın bu talebine rıza göstermeyince musaddık 17 temmuz 1952’de istifa etti.

    musaddık istifasından sonra bir radyo yayınında menfur güçlerin petrolün devletleştirilmesini engellemesini önlemek adına silahlı kuvvetleri denetimi altında tutması gerektiğini savundu. bu radyo programından sonra halk sokaklara döküldü. ilk olarak abadan’daki petrol alanlarında çalışan petrol işçileri tepki gösterdiler ve işlerini bırakıp protesto başlattılar. 19 temmuz’da, tahran’da bir protesto gösterisi düzenlendi. ancak asıl etkili olan eylem 21 temmuz’da milli cephe’nin liderliğinde gerçekleştirilen gösterilerdi. bu eylemler sırasında iran ordusu ile sivil vatandaşlar arasında kanlı olaylar yaşandı. açılan ateş sonucu 30 kadar insan hayatını kaybetti. halkın musaddık’a verdiği desteği anlayan şah, bununla başa çıkamayacağını gördü. milli cephe yetkilileri ile görüşen şah, musaddık’ı yeniden başbakanlığa getirdiğini açıkladı. musaddık kısa süre içerisinde savaş bakanını da kendisinin belirlediği bir kabine oluşturdu. meclis ve senato tarafından onaylanan bu kabine 26 temmuz’da şah’a sunuldu. neticede musaddık süreci büyük bir destek alarak başarıyla atlatmış oldu. temmuz 1952’deki şah-musaddık krizi sırasında musaddık’ın galip çıkmasının çeşitli sebepleri vardır. şah’ın hadiseleri önlemekteki başarısızlığı ve kararsızlığı bu sebeplerden bir tanesidir. ancak temel sebep musaddık’a verilen toplumsal destektir. musaddık liderliğindeki milli cephe’nin hegemonyasının, bu cephenin üyelerinin bağlılıklarının ve göstermiş oldukları azmin sürecin başarıya ulaşmasında etkili olduğu ifade edilmektedir. ayrıca musaddık’a çeşitli yönlerden muhalefet eden tudeh partisi’nin de bu süreçte kendisini desteklemesi sürecin başarıya ulaşmasında etkili olmuştur. temmuz 1952 protestoları bir anlamda monarşi karşıtlığı üzerinden geliştirilen güçlü bir tepki olarak görülebilir. üç gün süren genel grevlerin ve dökülen kanın ardından, şah geri adım atmak zorunda kaldı. bütün bu yaşananlar 30 tır (21 temmuz) krizi diye bilinir.

    temmuz 1952 olayları sonrası yeni kabinesini kuran ve başbakanlık görevine yeniden iktidara gelen musaddık ilk olarak 30 tır gününü ‘‘milli şehitler” ve “milli ayaklanma” günü ilan etti. ayrıca musaddık, hızlı bir şekilde reform hareketine girişmek arzusundaydı. bu amaçla hükümeti kurduktan birkaç gün sonra meclisten bir talepte bulundu. bu talebinde altı ay süreyle geçerli olmak üzere yasama yetkilerinin kendisine verilmesini istedi. bunu reformları hızlı bir biçimde gerçekleştirmek amacıyla istediğini belirtmekteydi. elbette musaddık’ın bu talebine ilişkin çeşitli eleştiriler getirildi. ancak nihayetinde, 6 ağustos’ta meclis musaddık’a 6 ay süreyle, ama geçici olmak kaydıyla yasama yetkilerini vermeyi kabul etti. ardından 11 ağustos’ta senato bu kararı onayladı. böylece 9 maddelik programı uygulamak amacıyla altı aylık bir süre için geçerli olmak üzere senato ve meclis musaddık’a bağlanmış oldu.

    bahsi geçen dokuz maddelik program kapsamında birçok alanda geniş çaplı reformlar yapılması planlanıyordu. program kapsamında belediye ve meclis seçimleri için seçim reformu, finansal konularda yapılacak düzenlemelerle bütçenin revize edilmesi, üretim artışını sağlamayı ve işsizliği önlemeyi amaçlayan ekonomik reform, millileştirilmiş petrol kaynaklarının çıkarılması noktasında gerekli yasal düzenlemeler yapılması hedeflenmişti. ayrıca köylerde yerel konseylerin kurulması, yargı reformu, basın reformu, kamu kurumlarında (sivil, askeri, yargısal) düzenlemeler de bu program dahilindeydi. son olarak eğitim, kamu sağlığı ve iletişim alanında da gerekli reformları yapmak amaçlanmıştı.

    musaddık’a geniş yetkiler veren yasa batı basınından ciddi eleştiriler almaktaydı. örneğin new york times’ta çıkan bir haberde musaddık’a yönelik; ’’hitler taktikleri uygulayarak bir darbe yürürlüğe koymak’’ suçlaması dile getiriliyordu. musaddık bu eleştirilere karşı içeride birliği sağlamak amacıyla bu yasayı istediğini söyleyerek cevap vermekteydi.

    sonuçta yasama ve yürütme yetkilerini elde etmiş olan başbakan musaddık hızlı bir biçimde reform sürecini başlattı. kasım ayında çıkarılan kararnameler ile hükümetin toprak reformu politikası yürürlüğe girdi. buna göre tarım arazilerinden toprak sahiplerinin elde ettiği gelirin %20’si kesilecekti. bu %20’nin, %10’u toprağı ekip biçen köylülere verilecek, %10’u ise kırsal alanlara yönelik geliştirme ve işbirliği fonuna devredilecekti. kırsal konseylerin idaresi altında olan bu fon, kırsal alanda yapılacak geliştirmeler amacıyla kullanılacaktı. diğer yandan toprak sahiplerinin köylülerden mevcut yasanın üzerinde herhangi bir aidat ya da hizmet talep etmesi yasaklanmaktaydı. bununla birlikte köy kalkındırma programı ve sulama amaçlı baraj projeleri başlatıldı. yargı alanında da çeşitli düzenlemeler gerçekleştirildi. askeri mahkemelerinin yetkileri askeri alandaki meseleler ile sınırlandırılırken, özel mahkemeler ise tamamen kaldırıldı. temyiz mahkemesi feshedilerek yeniden yapılandırıldı. benzer şekilde disiplin mahkemesi de feshedildi ve yeniden yapılandırıldı. diğer yandan yargıçların istihdamı konusunda da kritik bir reform gerçekleştirildi.

    bu dönemde yapılan bir diğer reform seçim yasası üzerine oldu. seçim reformu ile vekil sayısı 136’dan 172’ye çıkarıldı. oylama süresi bir gün ile sınırlandırıldı. oy kullanmak için okuryazar olma şartı getirildi. kadınlara belediye seçimlerinde oy kullanma hakkı tanındı. bütün bu düzenlemeler mecliste tartışmalara ve hükümete yönelik eleştirilere neden oldu. eğitim alanında üniversitelerin özerkliği konusunda bir düzenleme gerçekleştirildi. 1934 yılında tahran üniversitesi’ne verilen ancak yürürlüğe girmeyen bir özerklik söz konusuydu. musaddık yetkilerini de kullanarak çıkardığı kararname ile tahran üniversitesi’ne finansal özerkliğini verdi.

    kritik reformlardan birisi de orduya yönelik gerçekleştirilen reformlardı. savaş bakanlığının adı savunma bakanlığı olarak değiştirildi. musaddık, mecliste savunma silahları satın alacağına dair ant içti ve genelkurmay başkanını tayin etti. askeri bütçe %15 oranında kısıtlandı ve ordudaki 15.000 kişi jandarmaya kaydırıldı. ordudan 15’i general olmak üzere toplamda 136 subay tasfiye edildi. ordudaki terfi süreçlerini incelemek ve ordunun silah satın alma antlaşmalarındaki yolsuzlukları araştırmak amacıyla komisyonlar kuruldu. diğer taraftan gizli servis bütçesinde de ciddi oranda bir kesinti yapıldı. bu reformların yanında musaddık yönetimi sarayın etkisini azaltmak adına da çeşitli adımlar atıyordu. sarayın bütçesinin azaltılması, şah’ın yabancı büyükelçiler ile görüşmesinin yasaklanması, saray ile ilgili bakanlığa şah karşıtı bir ismin getirilmesi, şah’a ait arazilere el konulması ve şah’a yakın yardım kuruluşlarının denetime tabi tutulması yapılan çalışmalar arasındaydı. yine şahın siyasal açıdan etkin olan kız kardeşi prenses eşref’i sürgüne gitmeye zorladı, sarayı “rüşvet, ihanet ve casusluk batağı” olarak kınayan gazetelerin kapatılmasına karşı çıktı. böylece musaddık hem ingiltere’yi hem de şah’ı karşısına almış oldu.

    sonuçta şah’ın iktidarının sınırlandırılması ile saray’ın, orduda yapılan tasfiyeler bir kısım subayların, toprak reformları ile toprak sahiplerinin çıkarları zarar görmüştü. bu adımlar yerleşik çıkar çevrelerine yönelik atılan adımlardı. dolayısıyla bu adımların içeride ayrıcalıklı seçkinlerin musaddık’a yönelik düşmanlığını arttırdığını söylemek mümkündür. diğer yandan ekonomik ambargo dolayısıyla gerçekleşen ülkedeki işsizlik ve enflasyon artışı hükümeti zor durumda bırakıyordu. bunun üzerine hükümetin fiyatları düşürmek adına piyasaya müdahale etmesi geleneksel iran pazarı’nı kızdırdı. ayrıca yapılan bazı reformların laik yönü (kadınlara oy hakkı verilmesi gibi) milli cephedeki ulemayı rahatsız etmekteydi. nihayetinde yaşanan bu gelişmeler milli cephe içerisindeki geleneksel (ulema-pazar) ve modern orta sınıfın arasının açılmasına sebep oldu. yaşanan ayrışmalar musaddık’ın 6 ay geçici süreyle kendisine verilen yetkileri uzatmak istemesiyle gün yüzüne çıktı. 8 ocak 1953’te musaddık kendisine verilen olağanüstü yetkilerin 1 yıl süreyle uzatılmasını meclisten talep etti. aralarında musaddık’ın destekçileri’nin de olduğu çok sayıda vekil bu isteğe karşı çıktı. ayrıca ayetullah kaşani’nin başını çektiği ulema ve bunun yanında geleneksel tahran pazarı da bu talebi kabul etmediler. kaşani bu geniş yetkilerin diktatörlük anlamına geleceğini, anayasaya aykırı olduğunu vurguladı ve iran’a gerçek demokrasinin ancak şeriatın hakkıyla uygulanmasıyla gelebileceğini belirtti. ulema’dan bir başka isim ise hükümetin bakanlarını kremlin’e çalışan ateistler olmakla suçlayarak değiştirilmelerini talep etti. ancak bütün bu itirazlara rağmen tasarı 13 ocak’ta meclisten geçti. sonuç ise musaddık’a olan desteğin azalması oldu. yaşanan bu hadise sonrası milli cephe’de büyüyen çatlak ile birlikte vekillerin bir kısmı cephe’den ayrılarak islami fraksiyon adıyla yeni bir grup kurdular. musaddık, milli cephe içerisindeki geleneksel ve modern kanadın mücadelesinde seçimini modern çizgiden yana yapmıştı. böylece geleneksel çizginin temsilciliğini yürüten üç grubun desteğini kaybetmiş oldu. bu gruplar ise müslüman savaşçılar toplumu, fedayin-i islam ve emekçiler partisi idi. musaddık’ın elinde sadece modern çizgideki iran partisi, ulusal parti ve üçüncü kuvvet adlı grup kalmıştı. dolayısıyla yaşanan bu bölünme musaddık’ı mecliste zayıflattı ve musaddık’ın alt sınıflardaki desteğini kaybetmesine yol açtı.

    ***adım adım 1953 iran darbesine***

    1952 temmuz olayları sonrası batı ile iran ilişkilerinde de önemli gelişmeler yaşandı. ingiltere ile mevcut gerginlik devam etmekteydi. musaddık yönetiminin kararıyla ekim ayında ingiltere ile diplomatik ilişkiler tamamen kesildi ve ardından ülkedeki ingiliz elçilikleri kapatıldı. bu noktada abd’de truman yönetimi devreye girerek musaddık’ı ikna edebilmek adına son bir adım attı. ekim ayının sonunda birleşmiş milletler toplantısı için abd’ye giden başbakan musaddık burada toplantı öncesinde amerikalı yetkililer ile görüştü. başkan truman ve diğer üst düzey yetkililer tarafından sıcak karşılanan musaddık’a son bir teklif sunuldu. amerikalılar iran petrolü için yapmış oldukları yeni planı musaddık’a ilettiler. plana göre, çeşitli petrol şirketlerinin bir araya gelmesiyle oluşan bir konsorsiyum aracılığıyla nıoc’dan petrol alınacak ve piyasalara aktarılacaktı. bir başka deyişle, iran petrolleri konusunda bir ortaklık teklif ediliyordu. ancak 1952’nin sonlarında musaddık, abd’nin bu teklifini reddetti. özü aynı olan benzeri bir teklif darbe sonrası 1954 yılında şah yönetimi tarafından kabul edilecekti.

    1953’ün başından itibaren iran’da iç siyasette yaşanan gelişmelerin darbe amaçlayanların elini güçlendirdiği söylenebilir. yukarıda sözü edilen ocak 1953’te musaddık’ın olağanüstü yetkilerini arttırmak istemesi ve devamında milli cephe koalisyonunda yaşanan çözülmeler sonrası içeride gerginlik giderek artmıştır. şubat ayında gerginliği arttıran olaylar yaşandı. general fazlullah zahidi, ordudaki bazı subaylar ile temasa geçerek darbe hazırlığı yapmaktaydı. hatta abd yetkililerine, oğlu ardeşir zahidi aracılığıyla darbe yapmak üzere olduklarını iletti ve yeni kabine konusundaki planlarını paylaştı. bu sıralarda ebu kasım liderliğindeki bir grup bahtiyari aşireti üyesi ve emekli subaylar organizasyonu üyeleri huzistan’daki askeri birliğe saldırı gerçekleştirdiler. saldırı sonucu çok sayıda kayıp yaşandı. musaddık yönetimi zahidi ve diğerlerini tutuklayarak buna karşılık verdi. tam bu noktada şah’ın yurtdışı gezisine çıkacağını duyurması gerginliği daha da arttırdı. kaşani ve musaddık karşıtları tarafından organize edilen büyük bir grup kalabalık ve zahidi yanlısı subaylar şah’ın sarayında toplanarak musaddık’ın uzaklaştırılması talebiyle onun evine yürüdüler. bu sırada musaddık yanlısı kalabalık ile karşılaştılar. burada şiddetli çatışmalar ve olaylar yaşandı. ardından musaddık kendisine sadık subaylar ve güvenlik güçleri ile olayları bastırdı ve düzeni sağladı. şah ülkeden ayrılma kararını geri aldı. general zahidi’nin tutukluluğu ise uzun sürmedi ve henüz 1 ayı geçmeden serbest bırakıldı. zahidi’ye yönelik alınan bu kararın sebeplerine dair çeşitli görüşler ileri sürülmektedir. meclis başkanı kaşani’nin yardımıyla kurtulduğunu ifade edenler olduğu gibi, hükümetin muhaliflere jest yapmak adına bu ismi serbest bıraktığını söyleyenler de mevcuttur. her ne olursa olsun alınan bu karar sonraki süreçte musaddık’ın kaderini etkileyen kritik bir adım olmuştur.

    1953 iran darbesi genellikle iran’ın uluslararası komünizmden kurtulması için cıa ile ortaklaşa yürütülen bir girişim olarak gösterilmiştir. oysa uluslararası petrol kartelini kurtarmak adına ingilizlerle amerikalıların ortak çabasıdır. kriz boyunca başlıca konu petrol üretiminin, dağıtımının ve satışının kim tarafından yapılacağıydı. kamuya yapılan açıklamalarda “kontrol” sözcüğünden özenle kaçınılmış olsa da, gerek londra gerek washington’da yayımlanan gizli raporlardaki geçerli terim buydu. londra açısından aıoc, iran’da dünyanın en büyük petrol rafinerisine sahip olmanın yanı sıra, ham petrolün ikinci büyük ihracatçısı ve dünyanın üçüncü büyük petrol rezervlerini elinde tutan bir kurumdu. ayrıca ingiltere hazinesine 24 milyon sterlinlik vergi ve 92 milyon sterlin karşılığında dövizle katkıda bulunuyor, ingiliz donanmasının yakıt ihtiyacının yüzde 85’ini karşılıyor ve aloc’nin dünya çapındaki yıllık karının yüzde 75’ini getiriyordu. hoş, bunun çoğu kuveyt, ırak ve endonezya’daki petrol arama çalışmalarına ve ingiltere’deki hissedarlara gidiyordu. washington açısından (bana göre londra için de öyle) iran’ın kontrolünün pek çok bakımdan yıkıcı sonuçları olabilirdi. yalnızca ingilizlere karşı doğrudan yapılan bir hamle olmakla kalmazdı. ipleri tümüyle iran’ın eline verirdi. bu da özellikle endonezya, venezuela ve ırak’a emsal teşkil ederek onları aynısını yapmaya kışkırtabilir, böylelikle uluslararası petrol piyasasını batılı petrol şirketlerinin denetiminden alarak petrol üreten ülkelere kaydırabilirdi. dolayısıyla batılı şirketlerin yanında amerikan şirketleri de tehlikeye girer, aynı zamanda abd kadar ingiltere hükümeti de zarar görürdü.

    ingilizlerle amerikalıların çıkarları ve stratejileri, zamanlama ve taktikleri kadar farklılık göstermiyordu. ingilizler en başından beri kararlılıkla ve ısrarla musaddık’ın kontrol meselesinde asla ödün vermeyeceğini söylerken, amerikalılar iran’ın kağıt üstünde devletleştirilmiş sanayisini koruyacağı, fakat uygulamada sanayi işletmesini aıoc ve batılı diğer şirketlerden oluşan bir konsorsiyuma devredeceği bir “uzlaşmaya” ikna etmek ya da oyuna getirmek için türlü yolları denemekten geri durmuyordu. musaddık’la başa çıkmanın tek yolunun onu devirmek olduğunu savunan ingilizlerin görüşünün washington tarafından kabul edilmesi 1952 kasım ayına kadar sürdü. abd’nin tutum değişikliğinin temel nedeni 1952 kasım ayında yapılan abd başkanlık seçimlerini dwight eisenhower’ın kazanmasıydı. çünkü bir önceki başkan harry truman, kore savaşı ve mc charty’cilik yüzünden yeterince yıpranmış, başarısız bir darbe girişimi ile iran ile bağların tamamen kopması riskini göze alamamıştı.

    yeni başkanın beyin takımı, musaddık konusunda londra ile aynı görüşü paylaşıyordu. özellikle de eisenhower’ın dışişleri bakanı olarak kabineye alacağı john foster dulles ve cıa’nin başına getireceği allen dulles ingilizlerle tamamen paralel fikirlere sahipti.

    dwight eisenhower daha yemin etmemişti ki, tahran’dan kovulan mı6 ajanı monthy woodhouse elinde bir dosyayla washington’a geldi. bu sefer amerikalıları hiç ilgilendirmeyen ‘’petrol sorunu’’ üzerinde konuşmadı. sıkı bir antikomünist olan einsenhower’ın yakın çalışma arkadaşlarına musaddık’ın eğer devrilmezse iran’ın ekseninin sovyetler birliği’ne doğru kayacağını, komünist tudeh partisi’nin ordudaki adamlarıyla her an darbe yapabileceğini anlattı. oysa gerçekte asıl sorun komünizm falan değildi. çünkü sovyetler birliği, 1953 şubat ayında ölen stalin’in ardından kendi sorunlarıyla boğuşuyordu.

    başkan eisenhower bir süre sonra musaddık’ın devrilmesi gerektiğine ikna olmuştu. ajax operasyonunu gerçekleştirmek için tahran’daki cıa merkezine 1 milyon dolar mali yardım gönderildi ve darbenin başrol oyuncusu olarak general zahidi belirlendi.

    ***ajax operasyonu’nun hazırlık evresi***

    nisan ayının sonunda cıa ve mı6 ajanları darbe hazırlıkları için kıbrıs’ın lefkoşa kentinde bir araya geldi. yıllar sonra adının “ajax operasyonu” (resmi adıyla tp-ajax) olduğu ortaya çıkacak bu darbe planını uygulamaya koyacak isim oldukça tanınan birisiydi: theodere roosevelt’in torunu da olan cıa ortadoğu direktörü kermit roosevelt.

    her iki istihbarat da plana en kuvvetli kaynaklarını dahil etmişti, ingilizlerin iran içerisinde eskiye dayanan ve kapsamlı istihbarat ağları bulunmaktaydı. bazıları otuz yıldan fazla süredir aralıklı olarak iran’da çalışmış farsça bilen uzmanları vardı. ingilizlerin iran’da askeri kuvvetler içerisinde resmi olmayan bağlantıları da vardı. general hasan arfa, tuğgeneral timur bahtiyar, albay hidayetullah gilanşah ve hepsinden öte uzun yıllar askeri istihbarat şefi olarak görev yapan albay hasan akhavi bu isimler arasındaydı. akhavi gibi bir ismin ingilizlere yakın olması ingilizlerin ordu ve subaylar ile ilgili bilgilere sahip olmasını kolaylaştırmaktaydı. diğer yandan amerikalılar da masaya kendi geniş büyükelçilik olanaklarını koydular. iran ordusunda abd’li 123 askeri danışman bulunmaktaydı. bu danışmanlar yakın tarihte abd’de eğitim görmüş çoğu tank komutanı olan genç subaylar ve tahran pazarlarında, özellikle de zurhane diye bilinen spor salonlarında kurulmuş gizli istihbarat ağları oluşturmuştu. ingiliz ve amerikalıların iran’da ordu haricindeki alanlarda da çok sayıda işbirlikçisi vardı. bürokrasi, siyaset ve saraya yakın çevrelerdeki dostları işlerini kolaylaştırmaktaydı. bununla birlikte cıa’nın iran’da darbe öncesi sürecin hazırlanmasında bedamn kod adlı operasyonları oldukça kritikti. bu operasyonlar çerçevesinde geniş çaplı propaganda faaliyetleri yapılmış ve ülke karışıklığa itilmeye çalışılmıştı. ingilizler ise zaten bu kampanyayı daha önceden başlatmışlardı. musaddık’a yönelik olumsuz bir propaganda faaliyeti yürütmekteydiler. bu çerçevede bbc’deki farsça programların sayısı arttırılmış ve önde gelen ingiliz-amerikan gazetelerine musaddık yönetimine ilişkin çok sayıda olumsuz makale yerleştirilmişti. bütün bu çalışmaların musaddık yönetiminin itibarsızlaştırılmasına ve darbeye giden sürecin hazırlanmasına ciddi oranda katkıda bulunduğu da yadsınamaz bir gerçektir. ayrıca yıllar içerisinde mı6 siyasal eğilimleri, aile ilişkileri, meslekte izledikleri yol ve kişisel zaaflarıyla birlikte ordu içerisinde “kim kimdir” konusunda kapsamlı bir istihbarat toplamıştı. cıa bu tür bilgiler toplamaya tenezzül etmemişti, oysa böyle bir çalışmanın paha biçilmez olduğu belliydi.

    operasyonu yönetecek kermit roosevelt, temmuz başında beyrut üzerinden, suriye ve ırak çöllerini aşarak iran’a ulaştı ve tahran’da darbe hazırlıklarını yöneteceği villaya yerleşti. onun varlığından iranlı yöneticilerin haberi yoktu. birlikte çalıştığı amerikalılar tarafından bile james lockridge adıyla tanınıyordu.

    aslında darbenin kağıt üstündeki başı general fazlullah zahidi geleceğin başbakanı olmak üzere erken tarihli istifasını imzalayana dek, şah’ın aklı bu plana yatmış sayılmazdı. şah, musaddık’ın yerine yeni bir potansiyel tehlike olabilecek bir general getirmek niyetinde değildi. şah muhammed rıza, böyle bir kumpasın içine girmeyecek kadar çekingen ve korkaktı. şahın ikna edilmesi gerekiyordu.

    ilk denemeyi musaddık tarafından sürgüne gönderilen prenses eşref yaptı. gizlice ülkeye getirilen prenses eşref ne kadar dil döktüyse de şahı ikna etmeyi başaramadı. sıra kermit roosevelt’in bizzat gidip şahı ikna etmesiydi. roosevelt, şah’ın gönderdiği bir arabanın arka koltuğunda bir battaniyenin arkasına saklanarak gece saraya girdi. şahı washington’un darbeyi, yapacağı geniş mali yardımla, durumu kurtaran bir petrol antlaşmasıyla ve monarşiyi koruyacağı güvencesiyle destekleyeceğine ikna etmeyi başardı. cıa görevlisi roosevelt’in şah’ı ikna etmesi ve musaddık’ın azli konusunda kendisinden bir ferman temin edilmesiyle darbe için son hazırlıklar tamamlanmış oldu.

    1 temmuzda ingiltere başbakanı churchill, 11 temmuz’da da abd başkanı eisenhower’ın darbe planına onay vermesiyle ajax operasyonu başladı. ancak daha evvel yapılması planlanan darbe çeşitli sebeplerden dolayı 15 ağustos gecesine ertelendi.

    ***ajax operasyonu ve muhammed musaddık’ın devrilmesi***

    ajax operasyonu’nun ilk adımı 15 ağustos 1953’te atıldı. şah rıza pehlevi uzun zamandır yetkilerini hükümete bırakmak konusunda kendisini zorlayan musaddık’ı görevinden aldığını ve ömür boyu ev hapsine mahkum ettiğini açıkladı. fakat musaddık kendisini teslim almaya gelen şah’ın muhafız alayı komutanı albay nasıri’yi ve beraberindeki askerleri tutuklatmış, musaddık yanlıları da iran sokaklarına dökülerek eyleme başlamıştı. sokak çatışmalarında yüzlerce insan ölmüş ve durumun kontrolden çıkması üzerine şah roma’ya kaçmak zorunda kalmıştı. aslında hükümetin darbenin haberini daha önceden alması sebebiyle darbe bir şekilde bastırılmıştı. muhbirin kim ya da kimler olduğu hiçbir zaman tespit edilemese de darbenin planlanan tarihte yapılamamasının böyle bir sonuca yol açtığı düşünülmektedir. neticede musaddık hükümeti 16 ağustos gününde darbeyi bastırdı ve görünürde kontrolü sağlamayı başardı.

    ancak darbeciler tam anlamıyla vazgeçmiş değildi. yeni bir darbe girişimi için subayları ikna etmeye çalıştılar. kısa süre içerisinde başkentteki küçük askeri birlikleri teker teker ziyaret ederek komutanları para ve terfi karşılığında darbe girişimine destek vermeye ikna ettiler. bu süreçte darbenin baş aktörü general zahidi ise saklanmaktaydı. aynı sırada sokaklarda tam bir kargaşa hakimdi. darbenin bastırılması ve şah’ın kaçmasıyla tudeh partisi destekçileri sokaklara döküldüler. cumhuriyet talebinde bulunarak kraliyete ait heykelleri yıktılar. bazı bölgelerde belediye binalarını ele geçirdiler. musaddık bu noktada hayati bir karar aldı ve ordu ile polisi sokakları temizlemek üzere görevlendirdi. bu karar hem tudeh’in hükümetten uzaklaşmasına yol açtı hem de askerin tekrardan sokağa inmesine neden oldu.

    bu olaylar ışığında darbenin başarısız olduğu aşikardı. 18 ağustos 1953 tarihinde cıa merkezinden iran’daki istasyon şefine gönderilen belgede şöyle yazıyordu:

    “operasyon denendi ve başarısız oldu. abd’nin rolünü ortaya çıkaracak herhangi bir musaddık karşıtı operasyona katılmamalıyız. musaddık’a karşı yürütülen operasyon sona erdirilmelidir.”

    fakat kermit roosevelt daha son kozunu oynamadığını düşündüğünden bu emri görmezden geldi. musaddık’ın en büyük hatası ise darbenin bastırıldığını düşündüğü için daha fazla kan dökülmemesi adına taraftarlarını sokaklardan çekilmeye davet etmesi oldu.

    28 mordad (19 ağustos) ajax operasyonu’nun ikinci aşaması başladı. olasılıkla şah yanlısı ayetullah behbehani ve ayetullah kaşani gibi vaizlerin kışkırtmasıyla, pazardaki spor salonlarında toplanan kalabalığın çıkardığı gürültü eşliğinde 32 sherman tankı tahran’ın şehir merkezine girerek kilit noktaları sardı ve musaddık’ın eviyle ana radyo istasyonunu koruyan üç tankla üç saat sürecek çatışmadan sonra zahidi, şah tarafından atanmış meşru yeni başbakan ilan edildi. gözlemcilere göre, beş yüz kişilik “güruh” sivil giysiler içindeki iki bin kadar askeri personelin de katılmasıyla daha büyük bir kalabalık gibi gösterilmişti. bu kritik süreçte musaddık’ın güvenlik güçlerini tudeh’in üzerine sürmesinin kendisinin yalnızlaşmasına neden olduğu ileri sürülmektedir. geleneksel pazarın bir bölümü ve ulema ile zaten arası açıktı. bu nedenle bu kesimlerin 19 ağustos’ta darbe girişimi başladığında darbeye desteklerini açıkladıkları ifade edilmektedir. tudeh partisi her ne kadar darbeye destek olmasa da yukarıda ifade edilen gelişmeler sonrası takipçilerini musaddık’a destek için sokağa davet etmemiştir. milli cephe’de yer almamasına rağmen musaddık dönemindeki kritik anlarda hükümetin yanında yer alan tudeh partisinin de musaddık’tan uzaklaşmasıyla darbenin başarıya ulaşmasının önünde hiçbir engel kalmamıştır. dolayısıyla sokaklarda musaddık yanlıları da kalmadığından karşı koyacak kimse yoktu. nihayetinde darbe gerçekleşmiş, ülke dışına çıkmış olan şah geri dönmüştü.

    darbe gerçekleştikten sonra musaddık askeri mahkemede "vatana ihanet" suçlamasıyla yargılanıp üç yıl hapis cezası almasına ve sonra ömür boyu ev hapsinde gözetim altında tutulmasına karar verildi. musaddık, üç yıl hapiste kaldı, sonrasında da kendi köyü ahmadabad'da ev hapsine tutulmaya başladı ve 1967 yılında göz hapsindeyken yaşamını yitirdi.

    bu noktada, 15 temmuz darbe girişimi bastırıldıktan sonra halkı günlerce sokaklarda kalmaya devam etmesini söyleyen tayyip erdoğan’ın tarihten bir ders almış olduğunu söylemek pek tabi mümkündür.

    1953 darbesi derin ve kalıcı bir miras bıraktı. şah, musaddık’ı yok etmişti, ama onun birçok yönden diğer büyük çağdaş ulusal kahramanları, gandhi, nasır ve sukamo’yu andıran gizemli gücü bir daha onun yakasına bırakmayacaktı. darbe, monarşinin meşruiyetini ciddi anlamda sarsmıştı, hele de cumhuriyetçiliğin alıp başını gittiği bir çağda. bu darbe şah’ı ingilizlerle, anglo-ıranian oil company ve emperyalist güçlerle özdeşleştirmişti. aynı zamanda ordu da aynı emperyalist güçlerle, özellikle cıa ve mı6 ile bir tutulmaktaydı. amerikalılar da ingiltere’nin fırçasıyla karalanmıştı; iranlıların gözünde başlıca emperyalist güç artık yalnızca ingiltere değildi, onunla işbirliği yapan amerika’da düşmandı. halkın yüreğine ekilen bu tohumlarda ileride meyvesini verecekti.

    darbe, milli cepheyi ve tudeh partisini mahvetmişti. ikisi de toplu tutuklanmalar, örgütlerinin yıkılması, hatta liderlerinin idam edilmesiyle karşı karşıyaydı. bu yıkım, sonunda dinci hareketin doğmasına zemin oluşturdu. diğer bir deyişle, darbe milliyetçilik, sosyalizm ve liberalizmin yerine islam “köktendinciliğinin” konmasına yardım etmişti. cumhuriyetçilik, milliyetçilik, tarafsızlık ve sosyalizm çağında pehlevi monarşisi ayrılmaz ve kaçınılmaz bir biçimde emperyalizm, çokuluslu kapitalizm ve batıyla yakınlaşma anlamına geliyordu. nitekim 1979 iran islam devrimi’nin asıl köklerinin 1953 yılına uzandığı pekala görülebilir.

    ***ajax operasyonu sonrası yaşanan gelişmeler***

    1953 darbesi birçok sonucu beraberinde getirmiştir. bunlardan birisi iran petrolleri konusunda yapılan yeni düzenlemelerdir. yeni iran hükümeti ile petrol şirketleri arasında yapılan pazarlıklar 1954 yılında tamamlandı. antlaşma nıoc ile iran konsorsiyumu olarak da bilinen yeni kurulmuş iran petrolleri katılım şirketi (ıranian oil participants ltd.) arasında yapıldı. bu antlaşmaya göre kağıt üzerinde iran petrollerinin asıl sahibi aıoc idi. ancak bu petrollerin işletilmesi ve uluslararası piyasalara aktarılması noktasında söz sahibi olan kesim iran konsorsiyumuydu. konsorsiyum hisselerinde ingiliz, amerikan, fransız ve hollandalı petrol şirketleri belli oranlarda pay sahibiydi. anlaşmaya göre amerikan gulf oil, socony vacuum, socal, standard oil of new jersey ve texaco konsorsiyumu %40’lık paya; ingiliz british petrol %40’lık paya; ingiltere – hollanda ortak konsorsiyumu olan royal dutch shell %14 paya ve fransız cfp %6’lık paya sahipti. bununla birlikte petrolden elde edilecek karın %50-50 bölüşülmesi hususunda karar verildi. ayrıca taraflar imtiyaz ile ilgili sonradan oluşabilecek sorunların uluslararası hakem yoluyla çözüleceği konusunda anlaşmaya vardılar.

    1953 darbesinin bir diğer sonucu iran üzerinde bıraktığı ciddi mirastır. bu miras daha sonraki süreçte yaşanan siyasi gelişmeleri etkilemiştir. darbe ile birlikte iran halkının gözünde şah ve emperyalist güçler arasında bir bağ kuruldu. bir başka deyişle, şah demek artık cıa ve mı6 demekti. benzeri şekilde iran ordusunun da bu güçler ile birlikte hareket ettiği düşüncesi yerleşti. diğer yandan iran’da mevcut olan ingiliz karşıtlığının yanına abd karşıtlığı da eklendi. darbe öncesinde iranlılar, abd’ye derin bir hayranlık duymaktaydı. darbeden sonra ise bu hayranlık yerini hayal kırıklığına ve ardından düşmanlığa bıraktı. siyasi meşruiyetini yitiren iran şahı, abd’ye yanaşarak iktidarını koruma çabası içerisine girdi. bununla birlikte şah bir daha benzeri bir olay yaşamamak adına içeride sertlik yanlısı politikalar izledi. ilk iş olarak tüm devlet gücüyle kendisine karşı hareket eden milli cephe ve tudeh’e saldırdı. iki hareketin de örgütlenmesi dağıtıldı, liderleri ve üyeleri tutuklandı. musaddık ve en yakın bakanları bu isimler arasındaydı. ilk aşamada 1200 kadar tudeh’li tutuklanırken, bu sayı 1954’te 4000’e ulaşmıştı. aynı dönemde orduda görev yapan 520 tudeh’li de tutuklandı. darbenin bu hareketlere yönelik baskısının 1979 devriminin karakterini belirlediği söylenebilir. seküler hareketlerin tasfiyesi sonrası siyasal alanda yalnızca islamcılar kaldı. şah’a karşı en güçlü muhalif olarak ayetullah ruhullah humeyni ve taraftarları ön plana çıktı.

    aslında darbe öncesinde şah-ulema arasında bir bağ kurulmuştu. kum ulemasının önde gelen isimlerinden ayetullah burucerdi, şah’ın krallığının korunması hususunda kendisine iyi dileklerini iletti. şah buna müslümanların iyiliği için çalışacağı cevabını verdi. bir başka önde gelen isim ayetullah behbehani ise tahran pazarının ve tüccarların sorun çıkarmamak adına ikna edilmesi noktasında önemli rol oynadı. darbe sonrasında musaddık yönetimine sadık kalan din adamları olsa da bunlar azınlıkta kaldılar. ancak bu işbirliği daha sonraki süreçte şah’ın politikaları ile birlikte bozulacak, ulema devrim öncesi en güçlü muhalif unsur olarak ön plana çıkacaktı.

    ***sonuç***

    musaddık dönemi iran siyasetinde oldukça kritik bir dönemdir. 1951-1953 yılları arasında yaşanan gelişmeler 1979 iran devrimi’nin bir provası olarak görülebilir. tıpkı 1979’da olduğu gibi, 1951’de de şah ve batı karşıtlığı üzerinden iran halkı bir araya gelmiştir. musaddık liderliğinde toplumun farklı kesimlerinin bir araya gelmesi ile kısa vadede iran adına ciddi kazanımlar elde edilmiştir. iran petrolleri millileştirilmiş, şah başta olmak üzere iran’daki yerleşik seçkinler karşısında önemli başarılar kazanılmıştır. ancak ilerleyen süreçte 1979 devriminde olduğu gibi bir araya gelen gruplar arasında bir güç mücadelesi baş göstermiştir. reformların niteliği konusunda bu grupların uzlaşamamasına uluslararası ambargo sebebiyle yaşanan ekonomik kötü gidişatın da eklenmesiyle musaddık’a verilen destek zayıflamıştır. başta ayetullah kaşani olmak üzere ulemanın çoğunluğunun desteğini kaybeden musaddık hükümeti zaman içerisinde yalnızlaşmıştır. iran’da oldukça güçlü olan ve 1979 devrimi sürecinde şah’ın devrilmesinde başrolü oynayan ulema’nın musaddık’a desteğini çekmesi başbakanın durumunu zorlaştırmıştır. bütün bu gelişmeler 1953 yılı itibariyle hazırlığına başlanan cıa-mı6 operasyonunun başarıya ulaşmasında ciddi rol oynamıştır. neticede 19 ağustos 1953 tarihinde ajax operasyonunun başarıya ulaşması ile birlikte iran’da musaddık dönemi sona ermiştir. diğer yandan 1953 darbesi sonrası şah muhammed rıza iktidarını kuvvetlendirmiş ve 1979 iran devrimine kadar sürecek olan baskıcı-diktatöryel yapıyı inşa etmiştir. abd başta olmak üzere batılı güçler de şah’ın bu otoriter yönetimine her türlü desteği vermeyi ihmal etmemiştir. 1953 darbesi’nin iran siyasetindeki bir diğer sonucu şah’a muhalefette ön planda olan milliyetçi, liberal ve sosyalist grupların zayıflamasıdır. darbe ve sonrasında bu kesimlerin aldıkları büyük hasar sonucu siyasal alanda şah’a muhalif en güçlü aktör olarak ulema’nın kaldığı ifade edilebilir. bu durum ulema’nın 1979 devrimi’nde merkezde yer almasını ve devrim sonrasındaki iktidar mücadelesini kazanmasını kolaylaştırmıştır.

    bu konuyu ülkemizin yakın tarihte yaşadığı olaylarla da karşılaştırmakta fayda olduğunu düşünüyorum. çünkü hem 1960-1970 döneminde hem de 15 temmuz darbe girişimi sırasında yaşanan olaylar 1953 iran darbesiyle sanki karbon kağıdından çıkmışçasına benzerlik gösterdiği yadsınamaz bir gerçek görüşündeyim. her ne kadar ülkemizde ulema sınıfı veya aşiret/toprak sahipleri yönetim üzerinde fazla nüfuza sahip olmasa da iran’ın 1953 senesinde yaşadığı sıkıntılar ve bunun sonucu olarak mevcut iktidarın darbe sonucu iktidardan uzaklaştırılması türkiye’nin 1960 ve 1970’li yıllarda yaşadığı darbeler, muhıtıralar ve ekonomik sıkıntılarla bana göre paralellik göstermektedir. örneğin bülent ecevit’in başkanlığı sırasında gerçekleştirilen kıbrıs barış harekatı sonrası iran’a uygulanan ambargo gibi türkiye’ye de ambargo uygulanmış ve bunun neticesi olarak, ülke içerisinde hem ekonomik istikrarsızlık katlanılamaz hale gelmiş, hem de anarşinin önü alınamamıştır. bununla birlikte musaddık’ın kurmuş olduğu birlik (milli cephe) 1970’li yıllarda ülkemizde kurulan ‘’milliyetçi cephe’’ hükümetleri ile isim olarak benzerlik göstermekle birlikte varoluş nedenleri tamamen birbirinden farklıdır. açıkçası türkiye’nin 1970’li yıllarda yaşadığı süreçlerin ele alınması ve analiz edilmesi, bu yazımda ele aldığımız konuyu daha iyi anlayabilmemizi sağlayacaktır. dolayısıyla bu konu içerisine türkiye’nin 70’li yıllarını ele alacağımız bir yazıyı bu yazı içerisine not ederek ileride ele almak en doğru karar olacak gibi duruyor.

    ***amerikadan yıllar sonra gelen itiraflar***

    amerika birleşik devletleri darbenin gerçekleştirildiği dönemde cıa veya başka devlet kurumlarının bu darbede parmağı olduğu konusunu defalarca yalanlamıştı.

    cıa'de çalışan bir tarihçi tarafından konuyla ilgili 1970'lerin ortalarında hazırlanan kurum içi rapor, 1981'de yayımlanmış ancak büyük bir kısmı gizli tutulmuştu. raporun gizli tutulan kısımları arasında darbeyi anlatan "gizli eylem" başlıklı 3. bölüm de yer alıyordu.

    abd'de eski dışişleri bakanlarından madeleine albright’da, musaddık'a karşı yapılan darbedeki sorumluluklarını 2000 yılında itiraf etmişti.

    04-06-2009 tarihinde islam alemine hitaben kahire'de konuşan başkan obama,

    "soğuk savaş döneminde abd, demokratik yolla iktidara gelmiş bir iran hükümetinin devrilmesinde rol oynamıştı." demiştir.

    daha önce operasyona katılan amerikan ve ingiliz ajanlarının konuyla ilgili kitaplar yazmasına, iki amerikan başkanının (bill clinton ve barack obama) da abd'nin darbedeki rolünü kamuoyu önünde kabul etmesine karşın, cıa herhangi bir resmi bir açıklama yapmamıştı.

    ancak, 19 ağustos 2013 tarihinde ulusal güvenlik arşivi'nin internet sitesinde bilgi edinme özgürlüğü yasası çerçevesinde yayımlanan belgelerde,

    "musaddık ve liderliğini yaptığı ulusal cephe partisi hükümetinin devrilmesine yol açan askeri darbe, abd dış politikası çerçevesinde cıa emriyle düzenlendiğini…" resmen ortaya konmuş oldu.

    belgede "iran'ı sovyet saldırısına açık bırakmanın abd'yi tpajax'ı planlamak ve uygulamak zorunda bıraktı" ifadesi de yer alıyordu. cıa, hemen her aşamasında yerel işbirlikçilerin rol aldığı hükümeti devirme komplosu için “tpajax” kod adını kullanıldığına da yer verilmişti.

    amerika’nın bu itirafını bir günah çıkartmak mı yoksa itiraf olarak mı algılamamız gerektiğini okuyuculara bırakmak daha faydalı olacak gibi duruyor. sonuç olarak gerçekleştirilen bu operasyonla amerika, iran konusunda kendi topuğuna sıkmış ve 1979 devriminden sonra günümüze kadar çözülemeyen ve iyice kör düğüm olmuş bir amerika/iran ilişkisi ile karşı karşıya kalmıştır. iran şuanda gördüğümüz gibi ne kadar ambargolarla karşı karşıya kalırsa kalsın geçmişte tohumu atılan ve 1979 senesinde yeşererek çiçeklerini veren emperyalist güçlere karşı nefretini her daim taze tutmakta ve bir ağaç gibi bu nefreti de büyütmektedir. bu nefreti ortadan kaldırmak bir yana iyice körükleyenler ise sorunun çözümünden yana olmadıklarını da her daim ortaya koymaktadır.

    musaddık bilinmeze doğru yol alırken gerisinde emperyalist amerika ile ingiltere'ye karşı savaş açmış bir ülke bıraktı ve bu savaş günümüzde giderek kızışmaya devam ediyor. bakalım bu savaşı kim kazanacak ve tarih nasıl yazacak...
2 entry daha