1. (iö 334 yazı başları), pers imparatorluğu'nun istilası sırasında büyük iskender'in kazandığı bir zafer. sayıları büyük olasılıkla 40 bini bulan persler, granikos ırmağı (kocabaş çayı) kıyılarında mevzilenmişti. iskender'in hücum taburu, karşı kıyıdan yağan kargılara karşın ırmağın sığ yerinden öbür tarafa geçti. onları izleyen iskender, pers hattının sol merkezini vuracak biçimde yerleştirdiği komutanlarını harekete geçirdi. iskender, pers kralı iii. dareios'un iki akrabasını öldürdü; kendisi ise süvari birliği komutanı kleitos (kara) sayesinde ölümden kurtuldu.. persler bundan sonra dağıldı. iskender'in biyografisini yazan arrhionos'a göre (is 2. yy) bu savaşta makedonyalılar yalnızca 115 kayıp verdiler.
    kaynak:http://www.arkeolog.netteyim.net/…rkeo/granikos.htm
  2. bu savaşın hikayesi valerio massimo manfredi’nin büyük iskender adlı romanında aşağıdaki gibi geçer.
    (bkz: büyük iskender üçlemesi)

    peritas yüzünü yalayarak sahibini uyandırdı; iskender ayağa fırladığında, zırhını giydirmek için yardımına gelmiş iki askerini gördü. leptine, gümüş bir tepside ona ‘nestor lokması’ getirmlşti; kahvaltısı peynir, un, bal ve şarapla çırpılmış çiğ yumurtaydı.

    hükümdar zırhı ve dizlikleri bağlanır, kemeri beline geçirilir, kılıcı takılırken, ayaküstü kahvaltı etti. “bukefalos’u istemiyorum,” dedi çıkarken. “irmağın kıyıları fazlasıyla kaygan ve o çamura gömülebilir. bana doru sarmaçya atımı getirin.”

    yardımcıları onun seçtiği atı almaya gittiler. iskender tolgasını sol kolunun altına sıkıştırıp kamp alanının ortasına doğru yürüdü. adamları sıra sıra dizilmişlerdi; her an yeni askerler gelip arkadaşlarının yanındaki yerlerini alıyorlardı. iskender getirilen atına bindi, önce makedon ve thessalialı süvari birliklerini, sonra yunan piyadelerini denetledi.

    uç birliklerinin süvarileri kampın ötesinde, doğu kapısına yakın bir noktada, mükemmel düzende beş sıra olmuş bekliyorlardı. kralları geçerken, sessizce mızraklarını havaya kaldırdılar.

    iskender hareket buyruğunu verdiği anda, kara onun yanındaki yerini aldı. yürümeye başlayan binlerce atın ve savaşçıların mızraklarının sesi karanlıkta yankılanmaya başladı.

    granikos’un birkaç stadyon ötesinden gelen nal seslerinin ardından dört haberci karanlıktan sıyrılıp iskender’in önünde durdular.

    “kralım,” dedi en öndeki, “barbarlar henüz yerlerinder kımıldamadılar; ırmaktan üç stadyon ötede alçak bir tepenin üzerine yerleştiler. kıyıda med ve iskit gözcüler var onlar bizim kıyıyı da gözlem altında tutuyorlar. onları bütünüyle habersiz yakalayamayacağız.” “elbette hayır,” dedi iskender, “ama onların orduları doğu kıyısıyla aralarındaki üç stadyonu kapatana dek bizler ırmağın sığ yerinden karşıya geçmiş olacağız. o nokta da olan olacak zaten.” sonra özel korumalarına yaklaşmaları için işaret etti. “elverişli bir yer bulur bulmaz karşıya geçeceğimizi tüm birlik komutanlarına bildirin. borazanla çalar çalmaz kendimizi ırmağa atacağız ve olanca hızımızla karşıya geçeceğiz. önden süvariler gidecek.”

    korumalar uzaklaştılar; az sonra piyadeler durarak yanlarındaki süvarilere, granikos’a doğru ilerlemeleri için yol verdiler. gökyüzü, doğudan hafifçe aydınlanmaya baş lamıştı.

    “güneşin gözümüzü yakacağını sanıyorlardı, ama ay bile göremedik,” derken, iskender phrygia tepelerin ardından, güneyden batan hilali gösteriyordu. elini kaldırarak yanında kara ile birlikte atını ırmağa sürükledi; tüm uç birliği onunlaydı. aynı anda karşı kıyı da bir nara işitildi, sonra bağırışlar giderek çoğalıp kalabalıklaştı; sonunda bir kornonun sesini uzaktan gelen sesler yanıtlamaya başladılar. med ve iskit gözcüler alarm veri yorlardı.

    irmağın ortasında olan iskender, “borazanlar!” diye haykırdı. ve borazanlar boğuk, iç paralayıcı tek bir nota ile çalmaya başladılar. sanki karşı kıyıya yanıt verir gibiydiler; çevredeki tepelerde hem kornoların, hem borazanlarır sesleri yankılanıyordu.

    hükümdar ve askerleri olabildiğince çabuk karşı kıyıya geçmeye çalışırlarken granikos (kocabaş çayı) köpürüyordu. bir bağırış işitildi ve bir makedon asker yaralanarak suya devrildi med ve iskit keşif kolları kıyıya yığılmış, hedef bile almadan ok yağdırmaya başlamışlardı. başka askerler de boyunlarından, karınlarından, göğüslerinden yaralandılar. iskender kalkanını kaldırdı, doru atını mahmuzlayıp asker kalabalığından sıyrıldı. şimdi dışarıdaydı!

    “ileri!” diye haykırdı. “ileri! borazanlar!”

    borazan seslerinin daha tiz ve etkileyici olarak yükselmesiyle, atlarını kamçılayarak suyun girdabından kurtarmaya çalışan binicilerin bağırışlarına, karmaşadan dolayı heyecana kapılan atların kişnemesi de katıldı. şimdi üçüncü ve dördüncü sıra sudan çıkmıştı; dördüncü, beşinci ve altıncı sıra süvariler ırmağa giriyorlardı. iskender bu arada kendi birliği ile kaygan kıyıyı tırmanmaya başlamıştı. arkasından savaş düzeninde yürümekte olan piyadelerin haykırışları ona eşlik ediyordu. düşman öncüler, okları tükenince atlarına atlayarak, son hızla kamplarına doğru kaçmaya başladılar; kamptan da gürültüler, silah sesleri geliyordu. savaşçı gölgeleri ellerinde meşalelerle, karanlığın her yanında koşuyor, havayı değişik dillerde naralar dolduruyordu. iskender, uç birliği’ni savaş düzenine sokup başına geçti. bu arada iki hetairoi birliğiyle iki thessalialı süvari birliği onu arkadan ve yanlardan komutanlarının buyruklarına göre korumaya aldılar. makedonlara krateros ile perdikkas, thessalialılara prens amyntas ve subayları enomaos ile ekekratides komuta ediyordu. borazancılar, hareketi başlatmak için hükümdar’ın buyruğunu bekliyorlardı.

    “kara!” diye seslendi iskender. “bizim piyadeler neredeler?”

    klitos, safları sonuna dek gözden geçirdikten sonra ırmağa doğru baktı ve, “tırmanmaktalar, kralım,” dedi. “tamam o zaman, haydi borazanlar! dörtnala ileri!” borazanların yeniden çalmasıyla on iki bin süvari aynı anda ileri atıldılar; atlar kişniyor, iskender’in gösterişli ve ağır sarmaçyalı dorusunun adımlarına uyarak ilerliyorlardı.

    öte yanda, pers süvarileri telaşla toplanırlarken belli bir karmaşa yaşamıyor değillerdi: düzene girmiş olanlar komutan spithridates’in buyruğunu bekliyorlardı. iki öncü heyecan içinde onların yanına varıp, “saldırıyorlar efendim!” diye bağırdı.

    “haydi, beni izleyin!” diye buyurdu spithridates, daha fazla oyalanacak zamanı olmadığını anlamıştı. “şu yauna’ları kovalım, onları yeniden sulara döküp balıklara yem edelim! haydi! ileri!”

    kornolar çaldığında toprak, ateşli atların yeri çekiç gibi döven nalları altında titriyordu. ilk sırada medler ve çift kıvrımlı büyük yaylarıyla horazmiler vardı, arkadan kıvrık palalarıyla oksian ve kaduslar, en arkadan da sakalar ve ellerinde devasa kılıçlarıyla drancanlar gelmekteydiler. süvariler yola çıkınca, çoktan düzene girmiş olan yunan paralı askerleri de onları sıkı saflar halinde izlemeye başladılar.

    “anadolu’nun askerleri!” diye bağıran memnones, onları yüreklendirmek için mızrağını havaya kaldırdı. “satılık kılıçlar! sizin geri dönecek bir eviniz ve vatanınız yok! siz yalnızca kazanabilir ya da ölebilirsiniz. bunu unutmayın, bizlere kimse acımaz, çünkü yunan da olsak, büyük kral’ın yanında savaşmaktayız. erkekler, bizim ülkemiz onurumuzdur, mızrağımız ekmeğimizdir. canınız için sava-şın: elinizde kalan bir tek budur!

    alalalái!

    sonra öne atıldı; önce hızlı adımlarla, sonra koşarak ilerlemeye başlayınca adamları da ona yanıt verdiler:

    alalalái!

    cephe düzenini bozmadan komutanlarının arkasından giden askerlerin ayakları toprağa değdikçe, müthiş bir demir ve bronz gürültüsü duyuluyordu. iskender bir stadyon uzaklıktan beyaz toz bulutunu gördü ve borazancılara bağırdı: “savaş adımları!” borazan öyle bir çaldı ki, uç birliği iyice coştu. süvariler mızraklarını indirip öne atıldılar. sol elleriyle atlarının dizginlerini ve yelelerini tutuyor, böylece çarpışma ânında, insanlarla hayvanlar birbirlerine dehşet verici seslerle bağırır, dişbudak ve kızılcıktan yapılmış mızraklar birbirine çarpar, pers ciritleri havada uçarken hayvanlarına destek oluyorlardı.

    iskender, kılıcı al kana boyanmış spithridates’in öfkeyle sağ yanında savaştığını gördü, dev rheonıithres onun solunu korumaya almıştı; bunun üzerine atını o yana sürdü. “dövüş barbar! cesaretin varsa makedon kralı’yla dövüş!”

    bunun üzerine spithridates de atını kral’a doğru sürüp kılıcını sallamaya başladı. kılıcın ucu iskender’in zırhının omuzluğunu sıyırıp boynu ile kaval kemiği arasına battı, ama kılıcını kınından çeken hükümdar ötekine öyle şiddetle saldırdı ki, atının üzerindeki dengesini bozdu. vali, yere düşmemek için atına tutunmak zorunda kalınca yanı açıkta kaldı: o anda iskender kılıcını onun kolunun altına sapladı, ama artık tüm persler ona doğru gelmeye başlamışlardı. bir ok doru atını yaralayınca, hayvan dizleri üstüne çöktü; o da rheomithres’in baltasından kurtulamadı. kalkanı, darbeyi bir noktaya kadar engelleyebildi; balta metali yardı, keçesini kesip kafa derisine çarptı; bunun üzerine artık atıyla yere düşmüş olan kral’ın başından fişkıran kanlar yüzüne akmaya başladı. rheomithres baltasını yeniden havaya kaldırdı, ama kara o anda deli gibi bağırarak onun üzerine atıldı ve ağır illyria kılıcıyla kolunu kökünden kesiverdi. barbar, çığlıklar atarak atından yuvarlandı; kesik koldan fışkıran kan onu henüz öldürmemişti; o anda yeniden ayağa dikilen iskender, kılıcını göğsüne sokarak ona öldürücü darbeyi vurdu.

    sonra kral, alanda başıboş koşan bir ata atlayıp tekrar kalabalığın içine daldı.

    komutanlarının ölümüyle korkuya kapılan pers askerleri gerilemeye başladılar; bu arada uç birliği’ne desteğe gelen hetairoi’ler ve amyntas’ın komutasındaki thessalialı süvariler de çarpışmaya katıldılar.

    perslerin süvarileri cesurca savaştılarsa da, giderek içeri dalan uç birliği yüzünden dağılmaya başladılar; makedonların hafif süvarileri de yanlara doğru dalga dalga yayılmaya başlamışlardı. bunlar hayvan gibi yabanıl trakyalı ve triballi savaşçılardı; ok ve mızrak yağmuruna aldırmadan ilerliyorlardı; düşmanla yüz yüze gelip onu kan revan içinde bırakmak için atılıyorlardı. iskender’in arkadaşları krateros, philotas, ephestione, leonnatos, perdikkas, ptolemaios, seleukos, lysimakhos krallarını örnek alarak ön safta savaşıyor, büyük kayıpla veren düşman komutanlarla yüz yüze gelmeye çalışıyorlardı. bunların aralasında büyük kral’ın yakın akrabaları dı vardı.

    sonra pers süvarileri kaçmaya başlayınca hetairoi’ler thessalialılar, trakyalılarla triballilerin hafif süvariler onların peşine düştüler.

    şimdi önde pezhetairoi zırhlı piyadeleri, bir de memnones’in saflarını bozmadan, omuz omuza, gövdelerini büyük dışbükey kalkanlarla yüzlerini korinthos tarzı maskeyle koruyan paralı askerleri vardı. her iki ordu avaz avaz:

    alalalái! diye bağırıp mızraklarını uzatarak öne atıldılar. memnones’in bir buyruğuyla yunan paralı askerleri mızaklarını hep birlikte kaldırıp düşmanın üzerine fırlattıktan sonra, ellerini bellerindeki kılıçlara attılar. piyadelerin toparlanmasına fırsat vermeden aralarına daldılar. düşman cephesini yarmak için makedonların kendilerine özgü o uzun mızraklarını kırmaya uğraşıyorlardı. parmenion, tehlikeyi sezerek vahşi agrianları işin içine soktu; agrianlar saldırınca, memnones’in paralı askerleri savunmaya geçtiler.

    böyle olunca makedon piyadeler de toparlanıp ön cepheden mızraklar fırlatmaya başladılar. yunan paralı askerleri ise persleri kovalamış geri gelen süvariler tarafından da kuşatıldılar ama son soluklarına dek savaştılar.

    güneş ovayı ışınlarıyla aydınlattığı zaman cesetler yerde üst üste yığılmıştı. veterinerler yaralı dorusuyla ilgilenmeye başlayınca, iskender bukefalos’unu istedi ve atıyla muzaffer ordusunun önünde bir geçit yaptı. başındaki yaradan ötürü yüzü kan kırmızısıydı; zırhı spithridates’in kılıcıyla yırtılmıştı; bedeni de ter ve toz içindeydi ama o anda askerlerinin gözünde o bir ilahtı. hepsi birden, philippos’un onun doğuşunu müjdelediği gün yaptıkları gibi mızraklarını kalkanlarına vuruyor,

    iskender! iskender! iskender! diye coşkuyla bağırıyorlardı.

    kral gözlerini pezhetairoi saflarının en arkasına çevirip yetmiş yaşındaki general parmenion’un, bedeninde eski savaşların izleri, elinde kılıcıyla yirmilik bir asker gibi duruşunu seyretti.

    onun yanına gidip atından indi, generalini kucaklarken askerlerinin haykırışları gökyüzüne ulaşıyordu.
  3. biga sınırları içerisinde, karabiga yakınlarında olmuş savaş.

gronikos savaşı hakkında bilgi verin