şükela:  tümü | bugün soru sor
  • türkiye'de parti kapatmaları nedeniyle legal kürt siyasetinin birbirini izleyen partiler dizisidir.

    legal kürt siyasetinin parti macerası 14-15 ekim 1989 tarihinde paris kürt enstitüsünün düzenlediği kürt konferansına katılan ve hemen sonra shp'den ihraç edilen 7 kürt milletvekili (ahmet türk, mahmut alınak, salih sümer, mehmet ali eren, ismail önal, kenan sönmez, adnan ekmen) ile izleyen günlerde shp'den istifa eden milletvekili ve partililerin (hep) halkın emek partisini kurması ile başlar. aynı dönemde ihraçları protesto etmek için arif sağ, kemal anadol, hüsnü okçuoğlu, ibrahim binici, abdullah baştürk, fehmi ışıklar, cüneyt canver, tevfik koçak, mehmet kahraman, kamil ateşoğlu, aydın güven gürkan gibi isimlerin yanında çoğu doğu ve güneydoğu il örgütleri shp'den topluca istifa etmişti.

    istifa edenlerden shp'ye geri dönenler olmasına rağmen kürt milletvekilleri 7 ekim 1990'da halkın emek partisini kurar. partinin 10 milletvekili vardır ve genel seçimlere kısa bir zaman vardır. hep shp'den ihraç edilenler tarafından kurulmasına rağmen 1991 seçimlerinde yine shp ile ittifak kurarak girer. yemin krizi ile başlayan süreç sonunda 18 milletvekili shp'den ayrılarak halkın emek partisine katılır.

    leyla zana'nın mecliste yemini esnasında saçlarına taktığı yeşil-kırmızı-sarı toka nedeniyle başlayan ve sonrasında gelişen olaylardan sonra 3 temmuz 1992'de anayasa mahkemesinde parti hakkında kapatma davası açılır. kapanma söylentileri başlar başlamaz alternatif olarak özgürlük ve eşitlik partisi (özep) 25 haziran 1992'de kurulmuştu fakat bu parti bir süre sonra kendini fesheder. daha sonra bu kez özgürlük ve demokrasi partisi (özdep) kurulur fakat kurulur kurulmaz anayasa mahkemesinde bu parti hakkında da kapatma davası açılır. bunu üzerine davayı beklemeden kendini tekrar fesheder ancak kendini feshetmesine rağmen anayasa mahkemesindeki dava devam eder ve olmayan bir parti kapatılır. tabi amaç yöneticileri cezalandırmak olabilir.

    bu arada hep davası halen devam eder ve kürt siyaseti için alternatif bir partiye ihtiyaç vardır. bu nedenle 7 mayıs 1993'te demokrasi partisi (dep) kurulur ve genel başkanlığına yaşar kaya getirilir. temmuz 1993'te halkın emek partisi anayasa mahkemesi tarafından kapatılır, partililer de topluca dep'e geçer ve mecliste temsil edilir. ancak bir süre sonra parti yöneticileri tutuklanır, 2 mart 1994'te leyla zana, hatip dicle, orhan doğan, ahmet türk, sırrı sakık ve cezası nedeniyle bağımsız olan mahmut alınak'ın dokunulmazlıkları kaldırılır. selim sadak'ın da dokulumazlığı kaldırılır fakat anayasa mahkemesi selim sadak'ın dokunulmazlığını iade eder. devlet güvenlik mahkemesinde yargılanan milletvekilleri toplam 89,5 yıl hapis cezasına çarptırılır. ayrıca anayasa mahkemesinde dep'in kapatılması için dava açılır ve 16 haziran 1994'te demokrasi partisi kapatılır. aynı yılın mart ayında yapılan yerel seçimler ise baskılar nedeniyle boykot edilmişti.

    kapatma davası sürerken mayıs 1994'te dep'e alternatif olarak murat bozlak tarafından halkın demokrasi partisi (hadep) kurulur. dep 1995 genel seçimlerinde bazı sol partilerle birlikte genel seçimlere katılır fakat % 10 seçim barajına takılır ve kürt siyaseti 2007 yılına kadar mecliste temsil edilmez. 1999 genel seçimlerde yine baraj engeline takılmasına rağmen aynı tarihte yapılan yerel seçimlerinde ise 37 belediye kazanılır.

    nispeten uzun bir ömür süren hadep hakkında kapatma davası olaylı kongre sonrası gelir. ocak 1999'da halkın demokrasi partisi hakkında kapatma davası açılır ancak bu kapatma davası 4 yıldan fazla sürer ve ancak 13 mart 2003 tarihinde "tarihin en uzun ömürlü" kürt partisi kapatılır, 46 yöneticisine siyaset yasağı getirilir.

    partilerinin kapatılmasına alışık olan kürt siyaseti çok önceden alternatif bir parti kurmuştur. 1997 yılında kurulan ve tuncer bakırhan'ın genel başkanı olduğu demokratik halk partisi (dehap) artık kürt siyasetinin yeni partisidir. murat karayalçın'ın shp'si çatısı altında girilen 2002 genel seçimlerde yine barajı geçemeyeceklerdir. bununla beraber 2003 yılında dehap hakkında da kapatılma davası açılır ancak dava devam ederken sonucu beklemeden kendini fesheder ve partililer kasım 2005'te kurulan demokratik toplum partisine (dtp) katılırlar. yine shp çatısında girilen yerel seçimlerde toplamda 69 belediye başkanlığı kazanılır ve seçimlerden sonra çoğu dehap'a geçer. ancak siirt ve van gibi bazı önemli kent belediyelerinin kazanılamaması tartışmalara sebep olur.

    hadep'in kapatılması sonrasında özgür toplum partisi adında bir parti kurulmuştu. muhtemelen kapatılmalara karşı alternatif bir parti olarak kurulmuştu fakat dtp kurulduktan sonra kendini feshetmiş ve dtp ye katılmıştır.

    resmi olarak anayasa mahkemesi engeline takılsa bile demokratik toplum partisi türkiye'de ilk defa eşbaşkanlık modelini başlatır. ahmet türk ve aysel tuğluk partinin eş başkanıdır. ayrıca partiye geçmişte kapatılan dep'in eski milletvekillerinin katılması partiye dinamizm katar. 22 temmuz 2007 genel seçimlerine baraj tecrübesi nedeniyle bağımsız adaylarla girilmesine karar verilir ve bin umut adayları adı altında girilen seçimlerde 22 milletvekili çıkarılır. seçimlerden sonra ufuk uras ödp'ye geçerken cezası nedeniyle hamit geylani'de bağımsız kalır ve 20 milletvekili ile mecliste ilk defa gurup kurulabilmiştir. parti olağanüstü kongresinde nurettin demirtaş parti genel başkanlığına getirilirse askerlik sorunu nedeniyle görevden ayrılır. geçici genel başkanlığı bir süreliğine emine ayna yürüttükten sonra olağanüstü kongre ile yeniden ahmet türk partinin genel başkanı olur. gayrı resmi olarak eşbaşkanlık sistemi ise devam eder. yargıtay cumhuriyet başsavcısı abdurrahman yalçınkaya kasım 2007 tarihinde demokratik toplum partisi hakkında kapatma davası açar. kapatma davası devam ederken 29 mart 2009 yerel seçimlerinde özellikle kürt illerinde büyük bir zafer kazanır. toplamda 99 belediyede zafer elde edilmesinin yanında bir önceki yerel seçimlerde kaybettiği yerlerin yeniden kazanır. anayasa mahkemesi 11 aralık 2009'da demokratik toplum partisi hakkında kapatma kararı verirken ahmet türk ve aysel tuğluk'un milletvekillikleri de düşürülür.

    dtp kapatılır fakat alternatif parti mayıs 2008'de kurulan (bdp) barış ve demokrasi partisi'dir. dtp'nin kalan milletvekilleri ve belediye başkanları barış ve demokrasi partisine katılır. bdp grup kurmak için yeterli sandalye sayısını ufuk uras ve cezası dolduğu için daha önce partiye katılmış olan hamit geylani ile kapatır. mecliste grup olarak devam eder.

    barış ve demokrasi partisinin genel başkanlığına 1 şubat 2010 tarihinde yapılan kongre ile selahattin demirtaş getirilir. 12 eylül 2010 anayasa referandumunda boykot kararı alan barış ve demokrasi partisi 12 haziran 2011 genel seçimlerine emek, demokrasi ve özgürlük bloğu adı altında bağımsızlarla girmeye karar verir. bu nedenle genel başkan dahil seçime girecek milletvekilleri partiden istifa etmiştir. geçici olarak genel başkanlığı hamit geylani yürütmektedir.

    hep'le başlayan ve şu anda bdp ile temsil edilen siyasi gelenek dışında abdülmelik fırat'ın 2002 yılında kurduğu hak ve özgürlükler partisi (hakpar) halen siyasi hayatına devam etmektedir. federasyon talebi de içeren cesur çıkışları sonrası hakkında kapatılma davası açılmasına rağmen anayasa mahkemesi kapatma talebini reddetmişti. genel başkanlığını bayram bozyel'in sürdürmektedir. bir başka legal kürt partisi ise şerafettin elçi'nin genel başkanı olduğu ve 2006 yılında kurulan katılımcı demokrasi partisi (kadep) dir. şerafettin elçi 2011 genel seçimlerinde emek, demokrasi ve özgürlük bloğunun desteklediği diyarbakır bağımsız milletvekili adayı olmuştur.

    1977 yerel seçimlerinde diyarbakır'da ve ağrı'da kazanılan belediye başkanlıkları ile başlayan kürt siyaseti 12 eylül darbesi sonrası uzun süre legal zeminde yer bulamamıştı. 20 yılı aşkın süren kürt siyasetinin kısa bir öyküsünü yazmaya çalıştım. bu kadar çok katapma davası, siyasi yasak, hapis cezaları ve baskılarla rağmen legal zeminde siyaset yapmaya çalışan insanların çabaları takdire şayandır. barış ve demokrasi partisi hakkında henüz bir kapatma davası açılmaması türkiye için önemli bir gelişme sayılabilir ancak halen bazı belediye başkanları ve binlerce yöneticisi kck davası adı altında tutukludur. umarım önümüzde ki dönemde yeni bir anayasa ile siyaset önündeki tüm engeller kalkar.

    edit: akıllı bakınızlar düzeltilmiştir.
  • şimdi bu seriye bir yenisi hdp katıldı.