şükela:  tümü | bugün
  • iran, anadolu ve ortadoğu'da iskitler

    m.ö. 8.yy da orta asya'da meydana gelen aşırı kuraklık ve çinlilerle mücadele eden hiung-nu ların yer değiştirmesi bu günkü moğolistan ve türkistan coğrafyasında domino etkisi yaratmıştı. hiung-nu lar iskitlere, iskitler ise diğer komşularına baskı yaparak batıya göçtüler.
    buraları kısa geçeceğiz zira konumuz anadolu ve iran çevresinde neden oldukları olaylar.
    daha önce açtığım [(bkz: kimmerlerin anadoluyu hallac pamugu gibi atmasi)kimerlerin anadolu'yu hallaç pamuğu gibi atması]floodunda iskitlerin kimmerleri yurdundan çıkarıp daha sonra da peşlerinden ön asya'ya aktıklarını anlatmıştık. iskitler ilk olarak derbent geçidini aşarak bu günkü azerbaycan'ı yurt edinmişlerdi. urartu ile tanışmaları pek uzun sürmedi.
    argişti döneminde urartu devleti kafkaslara açılmak ve hazara ulaşmak ülküsü ile kuzeybatı yönünde seferler düzenliyordu. kral ı. argişti'nin yazıtlarında urartu'nun iskit ülkesi sınırına kadar fetihler yaptığını görebiliyoruz.

    “ o yılda, ordularımı yeniden hazırladım ve tanrı haldi’ye yalvardım… etiu ülkesine karşı sefere çıktım. eriahi55 ve katarza56 ülkelerini ele geçirdim. işkigulu57 ülkesine kadar ilerledim…”

    fakat urartulular henüz nasıl bir belaya çatacaklarının farkında değillerdi. önce kimmerler sonra da iskitler urartu'ya nefes aldırmayacaklardı. iskitler, urartu ile gence civarında savaşırlar ve ıı. rusa yenilir. urartu'nun kafkaslar ve hazar'a açılma hayali baltalanmış olur.

    bu savaşın ardından urartular gökçegöl, hatta ararat bozkırına çekilmeğe mecbur kaldılar. kimmerler floodunda urartuların kimmerlerle savaştığı ve sonunda tribut ödemek ve geçiş izni tanımak zorunda kaldığından bahsetmiştim.
    ıı. rusa döneminde bu tamamen bir ittifaka dönüşür. ıı. rusa gerçekten akıllı bir adamdı ve siyaseti de iyi biliyordu. kimmerlerle yaptığı anlaşmanın aynını iskitlerle yaparak kimmerleri iç anadoluya yönlendirdiği gibi iskitleri manna ülkesine yönlendirdi.
    böylece asur ile arasında bir tampon oluşturmuş olacaktı. 685 te iskitler manna ülkesine girdiler bunu rusa'nın yazıtından anlıyoruz.
    ‘’argišti oğlu rusa’nın şehirde(?) olduğu o yıl, išqigulu ülkesi’nin adamı šagaturtara, mana ülkesi’nin aka bölgesine gittiği zaman, tanrı haldi, qilba dağı karşısındaki rusahinili şehri’nde beni yüksek tahta kral olarak oturttu.”

    iskitler işpaka önderliğinde manna ülkesine yerleştiğinde mannalılar, medler, ve asurlular gibi yeni uluslarla karşılaşmışlardı. bu günkü güney azerbaycan üzerindeki manna ülkesi zayıf bir devletçik olduğundan urartu ve asur arasında ihtilaflı bir bölge konumundaydı.

    med toprakları ise asur'a vergi ödeyen vassal bir devlet konumundaydı ve birbirinden bağımsız 6 med kabilesi tarafından yönetiliyordu. 676 da asur için, media'da vergi toplamak oldukça zorlaşır. halk vergi vermiyor, alınabilen ise soygunlar yüzünden asla yerine ulaşamıyordu

    ülkede sık sık bölgeler el değiştiriyordu. fırsat bulan her prens (kawa) isyan ediyor ve diğer med kabilelerine saldırıyordu. 676 durumu kontrol altına almak isteyen asur, iran içlerine bir sefer yapmıştı. bu seferde med beylerinin bir kısmı asurlara yardım ettiler.

    m.ö. 674 baharı politik hareketlenmeler yeniden başladı. medler kãr kaşşî kabilesi liderleri hiştiriti öncülüğünde manna kralı akseri ve iskitlerin komutanı işpaka ile de birleşip ayaklandılar. isyan kısa bir süre içerisinde başarıya ulaştı.
    hiştiriti’nin orduları bitkarı’nın kuzeybatısı ve saparda’nın güneybatısında kişesu ve sibar kalesini kuşattılar. mayıs-haziran aylarında hubuskia'da (hakkari) iskit kralı işpakai, asur kralı asharaddon' a yenildi ve öldü. manna'nın çoğu yeniden asur eline geçmişti.
    işpakai'in ölümü ile tahta geçen bartatua, asur ile iyi ilişkiler kurmak niyetindedir bu sebeple asharaddon'un kızı serna ile evlenmek ister. asharaddon, önce karşı çıksa da ilah şamaş adına açtığı faldan olumlu yanıt alması ve rahiplerin de baskısı ile kabul eder.
    iskit - asur ittifakı başlamıştır artık. bu durum urartu ve medler için olumsuz sonuçlar doğuracaktır ileride. 673 senesinde urartu'lu ıı. rusa, kimmerlerle ortak hareket ederek asur ile arasında ihtilaflı supria bölgesine sefer düzenler.
    kimmer- urartu ittifakı asur ordusu tarafından karşılanarak damat bartatua'nın da yardımıyla geri püskürtülmüştür. böylece urartu'nun beli kırılmıştı, kimmerler ise batıya yönelmek zorunda kalmışlardı.
    m.ö. 660 yılında asharaddon'un oğlu asurbanipal iskit yardımıyla manna'ya girdi, manna kralı akseri, direnmeye çalışsa da yenilgi kaçınılmazdı. akseri asur'la anlaşıp barış yapmak isteyince ayaklanan manna halkı tarafından öldürülmüştür.
    hiştiriti ölünce iskitler, medleri hâkimiyet altına almış oldular, herodot'un da bahsettiği 28 yıllık iskit hâkimiyeti burada başlamaktadır. m.ö. 626 yılına gelindiğinde babil isyan etti, keldani soylusu nabopolassar'ı kral seçmişlerdi. que ülkesinin babil ile ticaret yaptığı, kereste ve demir gibi savaşta gerekli malzemeler satıldığı öğrenillince asurlular bu ticaret yolunu kesmek istemiş olabilirler.
    m.ö. 625 yılında meydana gelen iskit saldırılarında, que (çukurova) halkının büyük bir bölümü hilakku’nun güvenli dağarına kaçtılar. hilakku’da yaşayan kilikyalılar da karşı saldırılarıyla que’yi işgal etmişlerdir.
    med cephesinde ise hiştiriti’nin ölümünden sonra oğlu keyaksar med kralı olur ve iskitlere bağlılığını bildirerek haraç ödemeyi kabul eder. asurbanipal’in ölümünden sonra, coğrafî yönden en geniş sınırlara ulaşmış bulunan asur ise hızla çöküş sürecine girmiştir artık.
    bu hızlı çöküşün nedenleri, iskit ve kimmerlerin yarattıkları karışıklıklar, medlerin güçlenmeye başlaması ve babil’daki ayaklanma olmuştur.
    616 temmuzunda kalde'li nabopolassar küçük bir asur birliğini, fırat üzerindeki gablinde yakaladı asurlular yenilerek geri çekilmek zorunda kalmıştı.
    babil ordusu yukarı ilerleyerek eski başkent olan asur şehrini kuşattı fakat asıl asur ordusu yardıma gelerek babillileri geri püskürtmüştü. geri çekilen babil ordusunu kovalayan asurlar, medlerin arrafa üzerine yürüdüğü haberi gelince geriye dönmek zorunda kaldılar.
    615'i kasım ayında zagra ve arrapha da dağ geçitlerinde asur ordusu babilliler tarafından bozguna uğratıldı ve geri çekilmek zorunda kaldı. bu sırada medialı keyaksar manna ülkesinde hâkimiyeti ele aldı. keyaksar, korumasız kalan manna ülkesini med topraklarına katmıştı.
    ardından takrita, arraphke ve zagra daki küçük birlikleri çabucak deviren keyaksar, ninive üzerine yürüdü. fakat heodot'a göre iskit ordusu peşlerine düşünce ninive kuşatmasından vazgeçip direk güneye, eski başkent assur'a yöneldiler
    geç kalan babil ordularının da yardımı ile kuşatılan eski başkent kuşatmaya çok dayanamadan teslim olsa da halkının çoğu kılıçtan geçirildi. medler asur kentinden çekildiğinde keyaksar artık basit bir med prensi değil çok zengin bir kral olmuştu.
    üstelik gelen yardımın karşılığı olarak kızı umati'yi nabopolassar'ın oğlu nebukadnesar ile evlendirip babil ile ittifakını kuvvetlendirdi.
    bu arada ''key'' med dilinde hükümdar anlamına geliyormuş, belki de adı aksar gibi bir şeydi bu adamın.
    sonrasında nasıl oldu bilinmez ama medler, iskit başbuğu maduva'yı da yanlarına çektiler. artık med-babil ittifakına iskitler'de katılmıştı.
    612 yılının bahar sonunda ittifak asur başkenti ninive'yi kuşattı.
    kuşatma üç ay sürdü ve sonunda şehre girip sokak savaşlarına başladılar 20 gün yağmalamanın ardından ninive'den geriye bir şey kalmamıştı. ninive, 750 hektar alana kurulu, sur uzunluğu 7 ile 13 kilometre arasında değişen, sur kalınlığı ise 40 metreye ulaşan büyük bir şehirdi, saray kapılarındaki lamaşşuların ağırlığı 40 tonu geçmekteydi. geçtiğimiz yıllarda işid hilti ile dalana kadar bunların çoğu hala sağlamdı.
    kuşatma sırasında asur kralı sin-şar-ışkun sarayının yıkıntıları altında tıpkı amcası şamaşşumukin gibi kendini ateşe vererek öldü. asur toprakları medler ve kaldeliler arasında paylaşıldı. kralın tahtı babil'e götürüldü.
    asur ordusundan geriye kalanlar, kralın başdanışmanı ve amcası asur-uballit'in liderliğinde kuzeye harran ovasına çekildiler. medler ninova saraylarını yağmalarken, babilliler bozguna uğrayan asur ordusunu nusaybin'e kadar izlediler. sonbaharda aşur-uballit kendini asur kralı ilan ederek taç giydi. harran binlerce yıllık asur imparatorluğunun elde kalan son parçasıydı.

    m.ö. 609 yılına gelindiğinde asur tehlikesi ortadan kalktığından iskitler rahatlıkla mısır'a kadar ilerleyerek akınlarda bulunmuşlardır. mısır kralı psamtik haraç verip mısır'ın yağmalanmasını engellemiştir. iskitler dönüşte bu gün israil'de bulunan aşkelon tapınağı yıktılar.
    sefer tamamlandığında med kralı keyaksar, iskitlerin zaferi şerefine bir şölen vermek bahanesi ile maduva'yı davet ederek zehirlemiştir. erce yenişemediği iskitleri hile alt eden keyaksar daha sonra büyük bir imparatorluk kurar.
    maduva'nın ölümünden sonra iskitler, toparlanamayacak kadar dağıldılar bir kısmı ana yurda dönerken bir kısmı med hâkimiyetinde kalmıştır.
    karadeniz kuzeyine dönenler daha sonra medlerin yerini alan persleri yenmiştir. meşhur tomris hatun meselesi, fakat o hikâye bu floodun konusu değil.
    bu gün iskitleri değil, ortadoğu'da yarattıkları etkileri anlatmaya çalıştık. iskitleri tanıtmak başka bir flood konusu olur.
    yine de türklerle aynı topraklarda yaşamış, tıpatıp kültür benzerliği bulunan, türkçe temel alınarak çok rahat açıklanabilen dilleri ve ata düşkünlükleri ile okçuluk konusundaki maharetleri ortadayken sorulan iskitler türk'mü sorusuna kısa bir örnekle cevap vereyim.
    iskit kültüründe targutay, ilk ata olarak bilinen kişidir. bunu bir kenara yazdık. ne diyordu atsız, “doğru sözü kül tigin kitabesinde ara”. haydi, arayalım bakalım;
    kültigin kitabesi güney yüzünde ''tengri teg tengride bolmış türk bilge kağan'' diyor. yani tanrı gibi gökte olmuş türk bilge kağanı demek.
    buradaki ''teg'' eki türkçede ''kadar'', ''benzer'', ''gibi'' manasındadır. türkiye türkçesinde ''dek'' olarak kullanılır örnek; ''bitene dek okuyun''
    kazak türkçesinde bu ek day-dey olarak kullanılır. d-t benzeşmesi esas alınırsa targutay ''tanrı gibi'' anlamına gelmektedir. bu inanç biçimi türklerin kağan'ı tanrıdan olma bilişi ile birebir örtüşür. bu tespiti hiç bir kaynakta bulamazsınız çünkü ben de bulamadım :) tamamen kendi görüşümdür kesinliğini ispat edemem.

    daha evvel twitter'da hazırlamış olduğum resimli flooda şuradan ulaşabilirsiniz.
  • az sonra türk düşmanlarının hakaret yağdıracağı başlık.
  • antik dönem her daim ilgimi cekmistir. bazi kelime köklerinin etimolojik aciklamasina kadar yer verilmis. gercekten entresan flood.