şükela:  tümü | bugün
  • okw tarafından wehrmacht'a yayımlanan 6 mayıs 1941 tarihli emirdir.

    bu emrin 2. dünya savaşı sırasında yayımlanan binlerce emirden farkı, doğrudan savaş suçu işlenmesini emreden nadir yazılı kaynaklardan biri olmasıdır. bilmeyenler için anlatacak olursak nazi almanyası'nda kilit noktalardaki görevliler, savaş sırasında işlenen savaş suçları için kesinlikle yazılı emir vermekten kaçınmış veya üstü kapalı ifadeler kullanmıştır. mesela başta yahudiler olmak üzere ari ırk haricindeki diğer grupların (çingeneler, slavlar, eşcinseller, politik olarak güvenilmezler vb.) yokedilmesi için doğrudan bu amaçtan bahseden yazılı bir belge yoktur. tüm alman kayıtlarında bu işlem "yeniden iskan" ya da benzer ifadeler olarak geçer. soykırım planlarına en yakın yazılı belge wansee konferansı raporudur (bu rapordan 30 kopya yapılmıştır. ele geçirilen 16 numaralı kopyadır) ve bu rapor konferanstan elde edilen yegane yazılı evraktır. komiser emri ile wansee raporu tam olarak aynı kategoride sayılmasa da alman savaş suçları için elde olan 2 kaynaktır.

    emrin içeriğine geçmeden önce komiser kavramını anlatalım. emirde bahsedilen komiserler sovyet ordusunun her birliğinde bulunan, ordunun siyasi yönden eğitilmesi, yönlendirilmesi ve komünist parti kontrolünde olmasını sağlayan ancak aslen askeri rütbeye sahip olmayan sivil parti üyeleridir. gelgelelim bunlar sovyetlerin kuruluşundan itibaren çeşitli dönemlerde orduya girip çıkmış bir sınıfıtır. aslında sivil olmalarına rağmen askeri kararlar verilirken asıl birlik komutanlarının emirlerinin bir anlamda politik yönden incelemesini de yaptıklarından, bir anlamda pratikte "ikinci komutan" noktasına geldiklerinden o günkü siyasi havaya bağlı olarak komuta-kontrolde çeşitli sorunlara yol açmışlardır. 2. dünya savaşı ilerledikçe bu "ikilik durumu" telafi edilemez şeylere neden olunca sovyet ordusunun üst komutasının baskısı ile 1942 yazında askeri kararları etkileme pozisyonundan çıkarılıp sadece askerlerin moral-motivasyonu üzerine yoğunlaşmaları sağlanmış, isimleri değiştirilip politik subay olarak yeniden adlandırılmış ve sovyetler birliği yıkılıncaya dek ordunun her seviyesinde görev yapmışlardır.

    politik subayların asli görevi resmi devlet ideolojisini ordu içinde korumak, kollamak, öğretmek ve denetlemek olduğundan aslında rahatsız edici tipler olduklarını söyleyebiliriz. gelgelelim wehrmacht'ın haziran 1941'de başlattığı rusya seferi (bkz: barbarossa harekatı) neticesi sovyet ordu birliklerinin düşmana karşı moral/motivasyonlarının sağlanması ve gerektiğinde sertlik ile gerektiğinde gaz verici vatansever konuşmalar ile askerleri savaşmaya itmek gibi zor bir misyon bu sınıfa verildi. doğal olarak savaşın çıktığı 1941 yılında stalin'in yarattığı korku dolu politik ve sosyal hayatta komiserler de resmi devlet ideolojisinin yılmaz ve korkusuz savunucuları olarak orduda savaşmaya başladı. bu noktada da nazi almanyası'nın yönetim kademelerinin dikkatini çektiler.

    hitler ve etrafındakiler rusya'ya saldırı hazırlıkları yaparken komiserler konusu ayrıca değerlendirildi. hitler'in bir ülkeye saldırı planları yapılırken işe müdahale etmesi gibi pis bir huyu vardı ve saldırının politik/ekonomik çıkarları ile askeri hedefleri arasında sürekli denge sağlaması gibi bir misyonu kendisine görev bellemişti. bundan başka rusya saldırısı politik anlamda hitler ve partisinin nihai hedeflerinden biriydi ve sonuçları itibariyle hitler'i iktidara getiren ideolojinin odak noktasıydı. durum böyle olunca sefere ve sefer için hazırlanan emirlere ayrıca ilgi gösterdi. fakat duruma ilgi duyan sadece kendisi değildi. doğuya yapılacak seferin hep savunduğu ideolojik fikirleri hayata geçirecek pratik bir ortam sağlayacağını bilen heinrich himmler emrindeki ss'in sahadaki gücü einsatzgruppen birimlerinin ordu arkasından rusya'ya girip ne şekilde davranacağını planlamak istedi. bu noktada hitler, eline gelen istihbarat raporları sayesinde sovyet ordusundaki komiser sınıfının önemini kavramıştı ve otomatikman ideolojik olarak çok tehlikeli olduklarına karar verdi. komiser sorunu için bir çözüm üretilmesini istedi ve çeşitli aşamalardan sonra komiser emri ortaya çıktı ve barbarossa'dan hemen önce, 6 haziran 1941'de yayımlandı.

    emrin tam adı "richtlinien für die behandlung politischer kommissare/politik komiserlere uygulanacak muamele esasları" olup içeriği, çatışmalarda sovyet ordusu içindeki komiserlerle karşılaşıldığında bunlara ne şekilde davranılacağına ilişkindi. emirde yazılanlara baktığınızda politik komiserlerin tamamen ırkçı bir bakış açısıyla değerlendirildiği görülür ve bunlar "asya kökenli barbar savaş usullerinin yaratıcıları" olarak nitelendirilmiştir. üniformalı olmalarına rağmen politik kimliklerin ötürü de normal bir asker olarak değerlendirilemeyecekleri, 1929 tarihli cenevre sözleşmesi hükümlerinin bunlara uygulanamayacağı, esir alındıklarında diğer esir askerleri etkilememeleri için onlardan hemen ayrılmaları gerektiği vurgulanmaktadır. bunun haricinde komiserleri ayıklama ve kimin denetimine bırakılacakları usulleri genel olarak açıklanmıştır.

    bu emrin pratik olarak savaş suçu oluşturduğu nokta komiserleri çok tehlikeli düşman ajanları sınıfına koymuş olması ve düzenli bir askeri güç içinde çarpışmalarına ve üniforma giymelerine rağmen asker sayılmayıp emrin alt metninde bulundukları yerde öldürülmeleri emredilmiştir. emir 3. reich jargonuna uygun olarak gayet inkar edilebilir ve kapalı bir dille yazılmasına rağmen askeri geleneklere aykırı olduğunu savunan tutucu alman generalleri tarafından şiddetle reddedildi. gelgelelim başta hitler olmak üzere okw emrin geçerli olduğunu sürekli ikaz etti ve uygulanmasını istedi. bu çekişme sırasında ünlü alman generallerinden mannstein emrin kendi birliklerinde uygulanmamasını bile emretti. bazı istisnalar haricinde emir uygulandı ve komiserler görüldükleri yerde gerek ordu gerek ss einsatzgruppen'ları tarafından öldürüldü.

    hitler ve okw, emrin komiserler arasında korku yaratacağını ve bozguna neden olacağını düşünse de savaşın ilerlemesi ile komiserlerin görüldüğü yerde vurulması, bu emrin sovyet birlikleri arasında olumsuz bir bakış açısı kazanmasına, komiserlerin daha fanatikleşmesine ve askerlerin komiserleri korumak için daha şevkle savaşmalarına neden oldu. tüm bu olumsuzluklar ve alman komuta heyetinin ciddi itirazlarının sürmesi ile emir sonunda 6 mayıs 1942'de iptal edildi. emir metni savaş sonrası yargılamalar yapılırken alman ordusunun işlediği savaş suçları için bir kaynak olarak mahkemelerde kullanıldı.