şükela:  tümü | bugün soru sor
  • stalin doneminde sovyet guvenlik orgutunu yoneten, temizlik adı altında katliamlar duzenleyen kisi. 1899'da abhazya'da dogmus, 1953'te moskova'da olmustur. stalin'in olumunden sonra basbakan yardımcılıgı gorevini ustlenmis ve onun yerine gecmeye calismistir. ancak rakipleri tarafından emperyalist ajanı olmakla suclanmis ve idam edilmistir.*
  • stalin'in himayesinde sovyet gizli servisinin en tepesine kadar yükselmiş, hasta ruhlu insan. stalin dönemindeki büyük temizliğin ve sovyet nükleer silahlanma programının başında bulunmuştur. gizli servisin işkence seanslarına büyük bir zevkle bizzat katıldığı bilinmektedir. moskova sokaklarından kaçırttığı çocuk yaştaki kızların ırzına geçtiği de iddialar arasındadır.
    ölümü ile ilgili bir söylentiye göre, stalin'in öldüğü gün devlet başkanlığı hayalleri kurarken, kendisinden kurtulmaya karar veren bir grup üst düzey general ve politbüro üyesi yanına gelip "sovyet rusya halkına karşı işlediği suçlardan dolayı" tutuklandığını bildirmiş ve hemen oracıkta tabanca ile vurulup idam edilmiştir.

    edit: stratosfer'in bildirdiğine göre, stalin'in ölümünden sonra 6 ay kadar başkan yardımcılığı yapmış, sonrasında da tutuklanıp yargılanmış ve idam edilmiş.
  • 30 haziran 1953 günü sovyet sivil önderliği'nin bir operasyonuyla şahıs ve tüm yüksek rütbeli yardımcıları tutuklanmıştır. yapılan iş askerlere özgü bir operasyon olarak tanımlanmaktadır. yıllar yılı bir "kızıl napoléon" olmasından korkulduğu için stalin tarafından moskova'dan uzaklaştırılmış olan mareşal jukov'un askeri kuvvetleri temin eden kişi olduğu düşünülmektedir.
  • hakkindaki efsanevi kont drakula mitine ragmen; buyuk tasfiye'nin arkasinda o yoktur, yezhov vardir-zaten bu nedenle 1936-1938 arasi donem yezhovina diye bilinir, turkce okunusu yejov'dur, ve yejov da stalin tarafindan cok sert ve hakkaniyetsiz oldugu icin gorevden alinmistir, imha edilmistir.

    beria kafkas cetesi'nin, mikoyan'la birlikte, uyelerinden biridir ve bu nedenle stalin politburosu'nun diger uyeleri tarafindan giptayla karisik bir nefretle takip edilir. herkesin, ozellikle 1939-1953 arasi donemde, stalin'e mesafesi degisse de o neredeyse hep en yakininda durmustur.

    stalin'in olumunden sonra iktidara en yakin duran adamdir, ve inanmasi guc ama, gulag'dakilere af cikartan ve milyonlarca insani ozgurlugune kavusturan da o olmustur-bunun farkli algilamalari vardir.

    kruscov her ne kadar en koylu, en vasifsiz adam olarak gorulse de, malenkov-ki kendisi stalin'in prensi olarak gorulmekte imis 1952'ye kadar- mikoyan,bulganin ve kaganovic'in destegini alarak ilk elden berya'yi tasfiye etmis, devrimin yedigi son cocuk olmasindan da imtina edilmemis.

    ondan sonra hicbir onde gelen siyasi figur sovyetler birligi'nde fiziksel siddete maruz kalmamis.
  • kendisi ilk dönem stalinistidir.
    müttefiklerle uzlaşmacı tutumu (doğu almanya'yı batıyla birleştirme misal), sosyalizmi tek ülkede sağlamlaştırma ve terörü sadece sovyet halkına reva görme stratejisi, kruscev'in yerine genel sekreter olabilseydi soğuk savaşı hiç yaşatmayacak düzeydeydi.
  • sovyetler tarihinin en igrenc isimlerinden olan beria'nin du$u$unu anlamak icin, stalin iktidarinin son yillarini ve de-stalinizasyon surecini iyi anlamak gerekir. cunku bu surec asla basitce stalin doneminin biti$iyle beraber o donemin en karanlik isminin de temizlenmesi degildir. sovyet politikasinin o an icin en liberal isminin ortadan kaldirilmasi gibi tezatlari da barindirir.

    stalin son yillarinda iyiden iyiye paranoyakla$mi$, ve belki de hakli olarak herkesten $uphelenir hale gelmi$ti. doktoru saglik durumu dolayisiyla politikayi birakmasini onerdiginde (muhtemelen diger liderlerin bundan faydalanmasini engellemek amaciyla) onu hemen tutuklatmi$ ve arkasindan yahudi doktorlara yonelik bir operasyonu ba$latmi$ti. (bkz: yahudi doktorlar komplosu)

    stalin sadece halkin degil, lider kadrosunun baskiyi ensesinde hissetmesini ba$ariyla sagliyordu. sozgelimi kruscev'i sadece "gercekten polonyali misin" sorusuyla kendisine baglayabiliyordu. aci ama gercek, o donemde polonyali olmak et dagitim kamyonlarina doldurulup bir orman kiyisinda kur$una dizilmek icin fazlasiyla yeterli bir sebepti, tabi ki bir sebep gostermek gerekli oldugunda.

    stalin molotov'a ıse once yahudi kokenli bir bol$evik olan karisindan bo$anmasini onermi$, daha sonra da kadini sirf golda meir ile goru$tugu icin tutuklattirip bir kampa gondermi$ti. molotov'a kafasi bozuldukca kadini moskova'da yeniden sorgulatiyordu. molotov'un doktugu terleri siz hesap edin.

    beria'ya gelince... o da stalin gibi gurcistan kokenliydi ama etnik olarak megrel azinligindandi (megreller kafkas lazlaridir). stalin megrel halki uzerinde teror estirerek beria'ya gerekli mesajlari vermesini biliyordu. orneklerini verdigimiz dolayli tehditler butun merkez komite uyeleri ve onlarin ki$isel etki gruplari icin gecerliydi. zaten stalin diktatorlugu guclenip palazlanan tum guclerin ortadan kaldirilip yerlerine daha genc kadrolarin getirilmesine dayaniyordu ve o donemki liderler ku$agi bunu cok iyi biliyordu. zira iktidara gelmeleri yirmilerde ve otuzlarda tum bol$evik parti liderlerinin temizlenmesi ile mumkun olmu$tu. (bkz: lev trocki) (bkz: sergey kirov) (bkz: moskova yargilamalari) (bkz: gulag)

    bu temizlik operasyonunu yuruten yejov'un da cok gecmeden temizlendigini eklemeyi de unutmayalim. tipki cirilciplak soyduktan sonra dayak atip ardindan infaz ettigi selefi yagoda'yla ayni bicimde... despot idare kendi despotlarini da yiyordu. ikinci dunya sava$i sebebiyle biraz ara verilecek ($iddeti azaltilacak demek daha dogru olabilir) terorun ba$ina beria'nin gecmesi de boylelikle gercekle$mi$ti.

    bu arada stalin on dokuzuncu parti kongresinde merkez komite presidumunu geni$letip genc uyelerle doldurduktan sonra molotov'a ve diger liderlerden bazilarina acikca yuklenerek, bunlarin ileride ulkeyi yonetmesini istemedigini de belli etmi$tir. ayrica presidum burosundan molotov gibi kendisine hep sadik kalan birini bile cikartmi$ti. yani beria ve molotov dahil bir cok kadronun bir temizlige kurban gitmesi an meselesiydi.

    stalin 1 mart 1953 gunu fenala$tiginda saatlerce mudahale edilmedigi bilinir. siranin kendilerine her an gelebilecegini cok iyi bilen diger liderler doktorlara gerekli talimatlari vermeden once kim bilir neler tarti$tilar? asla bilemeyecegiz. 5 mart gunu olum gercekle$tiginde kruscev, mikoyan, bulganin, kaganovic, malenkov ce$itli pozisyonlari payla$iyorlardi. stalin'e lenin'in yaninda bir yer hazirlanip kalabaliktan onlarca ki$inin oldugu bir cenaze toreni duzenledikten sonra "kor olur badem gozlu olur" demeyip once utana sikila, sonra acikca ele$tirilerine ba$layacaklardi. sadece stalin ele$tirisi degil, ce$itli reform onerileri de tarti$malara dahil olacakti.

    beria ise ozel ortamlarda hemen stalin'e hakaretlere ba$lami$, hatta stalin'i kendisinin oldurdugunu bile ima etmi$tir ("o i$i ben hallettim" gibi sozler soyledigi biliniyor, gercekten de stalin'in fenala$masi beria'nin da devetli oldugu bir yemekten sonra olur, gectigimiz senelerde ise rus ve amerikali ara$tirmacilar stalin'in suikastlarda da sikca kullanilan bir tur fare zehiri ile oldurulmu$ olabilecegini iddia eden bir rapor duzenlediler). reform onerilerinin de ba$ini o cekiyordu. butun liderlerin ekonomik, idari, politik programlarini desteklemekle kalmiyor, uzerine uluslara daha geni$ haklar, dogu avrupa'da daha esnek yonetim gibi acilimlar oneriyordu. tito'nun kadrolari ile gizlice gorusmeler bile surduruyormu$. yani beria o donemde ozgurle$me projelerinin en hizli savunucusuydu liderler arasinda.

    once merkez komite uyelerine stalin'in polis $efleriyle yaptigi toplantilarin kayitlarini gosterip sucsuz insanlarin nasil harcandigini ispatlami$, ardindan da gulaglardan bir cok insani cikartip, tutuklanan yahudi doktolarin yargilandigi davanin duzmece oldugunu ilan etmi$ti. butun bunlari buyuk ihtimalle gecmi$te i$ledigi suclarla arasina mesafe koyabilmek icin yapiyordu. ama onderlik ettigi "liberalizm" bazilarini coktan rahatsiz etmeye ba$lami$ti. ayrica polis orgutundeki gucuyle de diger liderleri oldukca korkutuyordu.

    beria, gulaglardan cikarttigi hirsizlar moskova'yi kasip kavurmaya basladiginda silahli birliklerini kente sokmaya karar verdi. diger liderler ise bunu bir darbe giri$imi olarak algiladilar ve harekete gectiler. kruscev'in anlatimina gore kendisinin teker teker ikna ettigi merkez kadro, kizil ordu (adi artik sovyet ordusuydu) generalleri ve mare$alleri ile anla$ip bir toplanti duzenlerler. topantida kruscev beria'yi acik acik ajanlikla, ihanetle suclamaya ba$lar. beria $a$kina doner. malenkov'un bir dugmeye basarak verdigi i$aretle kapinin ardinda bekleyen generaller odaya dalarlar ve mare$al jukov beria'yi bizzat tutuklar ve gizli bir yere sevkeder. bu arada bulganin'in ayarladigi birlikler $ehre girmi$ ve beria'nin kurmaylarini toplamaya ba$lami$lardir.

    beria daha sonra ic sava$ sirasinda beyazlar icin, ikinci dunya sava$inda ingilizler icin ajanlik yaptigini (kulliyen yalan) itiraf ettikten sonra yargisiz infaz ettigi masum insanlar ve tecavuzune ugrayan kizlar icin de suclanir ve tum suclamalari kabul eder. sonrasinda da kur$una dizilir.

    bu operasyonun sonrasinda ise sovyet idari sisteminde onemli bir degi$iklik gercekle$ir. polis orgutunu idare eden ici$leri bakanligi (ba$inda beria bulunmaktaydi) ikiye ayrilir. ici$leri bakanligi adli vakalarla ilgilenirken yeni kurulan kgb rejime kar$i tehditlerden sorumlu tutulur. boylelikle iki polis orgutu arasinda dogacak gerilimin onlari kontrol altinda tutmayi kolayla$tiracagi du$unulmu$tur.

    molotov gibi kalintilarin da pasifize edilmesiyle kruscev'in onu iyice acilir ve sovyetler birligi'nde ki$i kultune kar$i o unlu kampanya ba$latilir. masum oldugu halde hapsedilen, oldurulen insanlarin haklari geri verilir; geri verilecek pek bir$ey kalmadigindan "pardon, hata yapmi$iz. cok acidi mi?" denir. fakat rejimin temel bile$enlerine ne icte ne de di$ta dokunulmayacakti. butun boku stalin, yejov ve beria'ya atan -yeni moda ismiyle- "kollektif liderlik" ve burokrasi rus emperyalizminin en rezil formunu sosyalizm diye dunyaya yutturmaya devam edecekti.
  • ivan passer isimli çek yönetmenin çektiği stalin filminin en nefret edilesi karakteri. filmde robert duvall'ın canlandırdığı stalin de pek iç açıcı bir karakter değildir hatta son derece korkunçtur ama beria kelimenin tam anlamıyla iğrençtir.

    --- spoiler ---
    neyse, filmin sonlarında stalin sovyet ileri gelenleri ve beria ile yediği yemekten sonra fenalaşır, diğerleri doktor çağırsak mı çağırmasak mı şeklinde tartışmakta ama stalin'den kurtulma ihtimali doğmuşken elleri pek de doktor çağırmaya gitmemektedir. bu sırada beria, stalin'in yatağının yanına gider ve ona saydırmaya başlar. yıllardır içinde biriktirdiği tüm nefreti efendisine kusmaktadır. ancak o sırada stalin gözlerini açar ve nefretle beria'ya bakmaya başlar. beria ne yapacağını şaşırıp anında yine saf değiştirir ve stalin'e yalvarmaya başlar.
    --- spoiler ---

    sürekli taraf değiştiren ve milyonlarca insanın vebalinden sorumlu olan beria daha sonra yine kendini inkar edecek, ve orada burada stalin'i kendisinin öldürdüğünü iddia edecektir. hayatı boyunca herhangi bir inanca ya da ideolojiye değil sadece güce hizmet etmiş, ve bu yolda milyonlarca insanın kanına girmekten çekinmemiştir. ayrıca kendisi ciddi anlamda sadist olmakla da suçlanmıştır, evinde özel bir işkence odası olduğu, kaçırttığı kadınlara burada tecavüz ve işkence ettiği söylenir. molotov veya kruşçev'in anılarında bunlardan bahsedilir.
  • kızıl emperyalizmin en çok kan döken adamı. tek bir emriyle tevkif edilen binlerce kişi gibi tevkif edilerek öldürüldü.
  • dinamo moskova takımının kurucusudur.
  • megreldir (bkz: megrel)