şükela:  tümü | bugün
  • kaya üstüne göktürk alfebesi ile yazılmış mezartaşları ve anıtlar..
    8. yy da yazılmıştır bunlar, ilk türk yazılı belgesi diye geçer, ve fakat gavur bergamada 40.000 kitaplık kütüphane yapmış milattan da önce..
  • moglistan'da turkiye cumhuriyeti tarafindan korunmakta olan yazitlar
  • bundan önce de bir sürü yazılı belge olduğu ama günümüze ulaşmadığı tahmin edilmektedir çünkü burda kullanılan alfabe oldukça karmaşık bir alfabedir, bu alfabeyi yazıyı yeni kullanmaya başlamış bir toplumun yazmış olamıyacağı göz önüne alınarak böyle bir şey söylenmiştir. ayrıca bu yazıtlar tamamen tesadüf olarak bulunmuş olmakla birlikte üstündeki alfabenin çözülmesi yıllar almıştır.
  • 3 tanedir :

    vezir bilge tonyukuk yazıtı

    kültigin yazıtı

    bilge kağan yazıtı
  • ilki (tonyukuk) 4 tarafli iki tastan olusmakta ve ilk tasta 35, diger tasta 27 satir yazi bulunmaktaydi.. tonyukuk tarafindan olumunden bi sure once 720 yilinda diktirilmisti.. bu kitabede tonyukuk'tan ileri goruslu , devletini seven ve anlayisli bir devlet adami olarak soz edilmekteydi..
    ikincisi kül tigin adina, kardesi bilge kaan tarafindan yazdirilmis olup, orhun yazitlari arasinda en saglami ve en okunulabiliriydi.. 730 yilinda diktirilmisti ve piramit seklindeydi.. 3 tarafi turkce, 1 tarafi cince'ydi..
    sonuncusu 732 yilinda bilge kaan'in oglu tarafindan bilge kaan adina diktirildi.. ucuncusu hakkinda pek fazla bilgi yoktur..

    hepsi 8. yuzyil'da dikilmistir ve yazili turk edebiyatimizin yenisey kitabeleriyle birlikte ilk eserlerinden sayilmaktadirlar.. gokturkce dili kullanilarak yazilmislardir..
    vs. vs.
  • tonyukuk, kültigin ve bilge kağan'ın o çağlarda ekşi sözlük henüz varolmadığı için fikirlerini gelecek nesillere aktarmak için kullandıkları platform.
    tonyukuk yazdıklarıyla daha çok kendi niteliklerini övdüğü için birçok entrysi yazıtlar admini sesege han tarafından çöpe gönderilmiştir. kültigin'in bazı entryleri "yazıtın resmi dili türkçedir" kuralına ters düşmesine rağmen bilge kağan'ın araya girmesiyle barış sağlanmış ve her çince entry için üç kat türkçe enrty girme zorunluluğu getirilmiştir.
    yazıtların üçüncü bölümü bilge kağan'ın başka diyarlara göçmesinin* ardından adına açılan entrylerden oluşmaktadır.
    kültigin'in amca oğlu amortigin kadınların kımız içememesi sorunsalı başlığı altına girdiği manasız entryler yüzünden yazıtlardan atılan ilk yuser -yazıt user- olarak türk tarihine geçmiştir.
  • teñri gibi teñri'de olmuş türk bilge kağan bu çağda oturdum. sözümü bitene (kadar) işit. en çok kardeş yeğenim, oğlum bütün soyum, bodunum, güney'deki şadpıt beğleri, kuzey'deki tarkat buyruk beğleri, otuz tatar,dokuz oğuz beğleri, bodunu bu sözümü iyice işit, iyice dinle. doğu'da gün doğusuna, güney'de gün ortasına, batı'da gün batısına, kuzey'de gece ortasına, onların içindeki bodun(lar) hep bana (iş) görür. bunca bodunu bütün ettim. şimdi onun gibisi yok. türk kağanı ötüken ormanında oturursa ilde tasa yok (olmaz). doğu'da şantuñ ovasına kadar ordu saldım. deniz'e ulasmama az kaldi. güney'de dokuz ersin'e kadar ordu saldım. tibet'e ulasmama az kaldi. batı'da inci ırmağı...(nı) geçip demirkapı'ya kadar ordu saldım. kuzey'de yir bayırku yerine kadar ordu saldım. bunca yer(ler)e kadar yürüttüm. ötüken ormanından yeğ(i), iyi(si) yok imiş. il tutulacak yer ötüken ormanı imiş. bu yerde oturup çin kağanı ile anlaştım. altunu, gümüşü, işlenmiş ipeği tasasız (karşı koymadan) verir. çin bodununun sözü tatlı, ipeği yumuşak imiş. tatlı sözü, yumuşak ipeği ile aldatıp, uzak bodunu öyle yaklaştırır imiş. yaklaştırıp konduktan sonra kötü bilgilerini (kötülüklerini) o çağda düşünür imiş. iyi bilgili kişiyi, iyi alp kişiyi yürütmez imiş. bir kişi yanılsa soyuna, bodununa, çocuklarına kadar barındırmaz imiş. tatlı sözüne, yumuşak ipeğine aldanıp çok türk bodunu, öldün. türk bodunu oleceksin......

    kultigin yazitindan...

    simdi gelelim alfabe ozelliklerine, turk runik alfabesi diye de adlandirilsa da aslinda bu alfabeyi turkler vikinglerden mi afirmis yoksa vikingler turklerden mi afirmis belli degil... hem de harflerin okunuslari iviri ziviri tamamen farkli olmasi nedeni ile cok da onemli bir detay degil... yani runik alfabenin olmasi orhun alfabesinin cozumunde hic bir ise yaramamistir... (arastiriniz: thomsen, raddloff)
    evet, 8.yy da yazilmis yazitlardir ve ondan once sadece iki uc satirlik yenisey yazitlari bulunsa da iki uc satirdan bir sonuca ulasmak zordur... ancak orhun yazitlarini bir saatlik bir egitim alan her turk vatandasi rahatlikla okuyup anlayabilir.. (1 yillik egitim alinsa da osmanli metinlerini okuyamadigimizi dusunelim)
    alfabe ozelliklerine gelmeye calistim ama soyle kisaca ozetleyim... a,ı,o,u kalın seslileri ve e,i,ö,ü ince seslilere göre sessiz harflerin yazilislari degisir...bu ozellik bile bu alfabenin en assagi 3000 senelik gecmise sahip oldugunu bu adamlarinda hayvani bir dil yetisine sahip oldugunu gosterir... sen tut kalin seslilerle ince seslileri ayiracak ses ozelliklerini kavra ona gore otur alfabe yap bi de tut bunu tasa yaz... anlamayan salak olursa diye de yanina cince ozetini kazit...
  • (bkz: futhark)
  • orhun yazıtları, bengü taşları, moğolistan'ın kuzeyinde, orhun ırmağı kıyısındaki altı yazılı taştır.
    türk dili, tarihi, edebiyatı, sanatı, töresi hakkında önemli bilgiler vermektedirler. türk ve türkçe adı, ilk kez doğu göktürkler dönemine ait bu yazıtlarda geçmektedir. 1893 yılında danimarkalı bilgin vilhelm thomsen, 38 harfli alfabeyi çözerek yazıtları okumayı başarmıştır. yazıtların üçü çok önemlidir. iki taştan oluşan tonyukuk (716), köl tigin (kültigin) (732), bilge kağan (735) yılında dikilmiştir. köl tigin (kültigin) yazıtı, bilge kağan'ın ağzından yazılmıştır.
  • bu yazitlar siyasetname anı ve soylev niteligindedir.