şükela:  tümü | bugün
76 entry daha
  • prometheus'un insanlığa hediyesi!

    pandora 'yı anlayabilmek için önce, yeryüzüne inmesine sebep olan prometheus'u tanımalıyız. hesiodos'a göre, iapetos ile okeanos kızı klymene 'nin oğlu olan prometheus, atlas, menoitios ve epimetheus'un kardeşidir.

    ".. iapetos aldı klymene 'yi,
    güzel topuklu okeanos kızını,
    girdi onunla gerdeğe ve bir oğlu oldu.
    azgın yürekli atlas tanrı.
    sonra getirdi dünyaya menoitios'u
    o kendini çok beğenen tanrıyı;
    ve kıvrak, cin fikirli prometheus'u,
    sonra da yarım akıllı epimetheus 'u,.."
    [theog. 507-512] (1)

    ve kanımca antik dünya'da kendisine biçilen mühim rol çift taraflıdır; a) insanoğlunun dostu ve oluşumunda etkin, b) insan-tanrı ilişkilerinde ibretlik vakanın esas titanı. işte bu ikinci önemli rolü, prometheus hususunda, bu çalışmamda işleyeceğim öz olan; pandora konusunun da besleyici karakteri ve sebebi olacaktır.

    hesiodos, prometheus efsanesine iki eserinde de önemli bir yer ayırır; theogonia 'da iapetos soyunun serüvenleri (507-616) 109 dize,işler ve günler'de (erga kai hemerai) prometheus - pandora efsanesi hemen eserin başında (42-105) 63 dize tutmaktadır.

    homeros destanlarında adı geçmeyen prometheus, başta da belirttiğim gibi, insanlara ibret olacak bir vakanın kurbanı gibidir. zeus ile arasının bozulması trajik bir olaydır. ve bu trajedide, prometheus'un tavrı zor olandır. zira tarihi boyunca 'insan'ın trajik olan karşısında genel olarak iki tavrı görülmüştür: trajik olanla hesaplaşan, uğraşan ve trajik olanı dışlamaya, dondurmaya çalışan tavır. ilk tavır bir akıllı cesaret ister. çünkü orada bir bilinmeyene açılmaktadır insan. (2) prometheus titandır fakat insani karakteristiğiyle, asiliğiyle, ihtirasıyla tanrılara karşı gelmiştir. mitolojide böylesine bir risk almış başka karakter yok gibidir. trajik olanla hesaplaşması sonucunda zincirlerle bir sütuna bağlanarak, karaciğeri kartala yedirilen prometheus'un zeus 'u bu derece kızdırmasının altındaki neden ne olabilir? azra erhat hocamız sorar: "neden bu eşi görülmedik, olağanüstü cezalar? iapetosoğulları titan soyundan oldukları için mi?" cevabı yine kendisi verir: "hayır." (3) prometheus ve kardeşleri akıldan yana güçlüdürler ve bu üstünlükleriyle övünüp zeus'a karşı gelmeye yeltenirler. akıl gücü, zeus'un tekelinde bulunduğundan ve bu gücüyle de dünyayı ele geçirdiğinden (hatta bu yetisine öylesine güvenip, kibir yapmış ki zeus, en dayanılmaz noktada, hera, poseidon, apollon başta olmak üzere hestia dışındaki tüm olymposlular, o uyurken etrafını sararak, tüm vücudunu ham derinden sırımlarla bağlayıp yüz düğüm atmışlar, zeus da bir yolunu bulup bu düğümlerden kurtulup, karısı hera 'yı kollarından gökyüzüne asmış ve isyana yeltenen diğer tanrıların hiçbiri isyanın başını çeken hera 'yı kurtarmaya girişememişler. ve bir daha asla isyan etmeyeceklerine dair söz verip hera 'nın zeus tarafından bağışlanmasını sağlamışlar. (4) zeus 'un zeka ve beğenisine karşı çıkışın, tanrılara cezası işte bu boyuttadır, bu bilgi aklımızın bir köşesinde bulunsun. zira bu yetisini kimseyle paylaşmak istemez. mekoneya da türkçe anlamıyla gelincik ovası ya da 'gelincik tarlaları' olarak bilinen yörede karşılaşır insanın temsilcisi prometheus (=düşünen) ile olymposluların yüce tanrısı zeus. prometheus, diğer trajik kahramanlara -sıradışı duygu durumlarında- esin oluştururken, zeus ise yunan insanının olmak ve gerçekleştirmek istediği tüm yücelikleri kendisine yüklediği, adetlerin en büyük tanrısıdır. (5)

    prometheus'un bir öküzü ikiye bölüp sofraya koyarak, zeus 'u aldatmaya girişmesi, theogonia'da (535) şöyle anlatılır:

    "..
    mekone 'de çatıştığı zamanlardı o zamanlar,
    o günlerden bir gün, prometheus yaranmak için
    koca öküzü ikiye bölüp getirdi sofraya:
    zeus 'u aldatmak istiyordu aslında;
    öküzün yarısı yağlı etler ve bağırsaklardı
    karın derisinin altında saklı,
    öbür yarısıysa yalın kemiklerdi sadece
    ak yağlar altında kurnazca saklanmış.
    bunun üzerine tanrıların ve insanların babası:
    'ey iapetosoğlu, soyluların soylusu, dedi ona,
    hiç de haklı bir paylaştırma değil bu, dostum.'
    böyle alaylı konuştu engin akıllı zeus,
    sinsi düşünceli prometheus hafifçe gülümseyip
    kurnazlığını saklamaya çalıştı ve dedi:
    'ulular ulusu zeus, ölmez tanrıların en şanlısı,
    göğsündeki yürek hangi payı istiyorsa, onu al.'
    böyle dedi içinden pazarlıklı prometheus
    ama engin akıllı zeus anladı kurnazlığını
    ve başladı için için kurmaya
    ölümlülerin nasıl hakkından geleceğini.
    iki eliyle kaldırdı öküzün ak yağlarını;
    öfke sardı içini, safrası kabardı
    görünce öküzün yalın kemiklerini,
    apaçık ortaya çıkan sinsi kurnazlığı.
    işte bu yüzdendir dünyada insanoğullarının
    kurbanların yalın kemiklerini yakmaları
    duman duman sunaklarda tanrılar için.
    bulutları devşiren zeus kızıp dedi:
    'ah iapetosoğlu, bilmişlerin en bilmişi seni,
    sinsi kurnazlığında inat ediyorsun demek, dostum.'
    böyle konuştu öfkeyle hiç yanılmayan zeus,
    ve o günden sonra, unutmayıp bu oyunu
    kayın ağaçlarının üstüne salmaz oldu
    dünyalıların işine yarayan ateşi." (6)

    bunun üzerine 'iapetos'un yaman oğlu' bir oyun daha etti: athena 'ya giderek, ona diğer tanrılardan habersiz olympos'a girebilmek için yalvardı. tanrıçanın bu ricayı yerine getirmesiyle bilge tanrı, güneş 'in ateşten arabasından bir meşale yakıp, hemen ondan kopardığı kor halindeki közü içi boş olan devasa bir rezene gövdesi içine sakladı. daha sonra meşalesini söndürerek kimselerden habersiz oradan ayrılıp çaldığı ateşi insanlara verdi. (7) hesiodos, eserlerinde hikayenin bu kısmı yoktur, hikaye şöyle devam eder: (theog. 565-616)

    "..
    ama iapetos'un yaman oğlu bir oyun daha etti:
    bir kamışın içinde aldı kaçırdı
    coşkun ateşin pırıl pırıl kıvılcımını.
    ve bulutlarda gümbürdeyen zeus
    en derin yerinden yaralandı ve kızdı
    görünce ölümlü insanların arasında
    ateşin yandığını pırıl pırıl.
    ve hemen, kazandıkları ateşe karşılık,
    bir bela yarattı insanoğullarına
    ünlü topal hephaistos, zeus'un buyruğuyla
    kızoğlankız bir varlık yarattı.
    gökgözlü tanrıça athena da urbalar giydirip
    bağladı belini ve alnından aşağı
    öylesine bir duvak düşürdü ki,
    işlemeleri bir şenlikti gözler için.
    pallas athena bir çelenk koydu başına
    çayırların taze çiçekleriyle bezenmiş.
    bir de altın taç koydu ki başına,
    ünlü topal kendi usta elleriyle yapmıştı onu,
    babası zeus'a beğendirmek için kendini.
    bu taçta neler vardı görülesi, neler,
    toprağın, denizlerin beslediği bir sürü yaratıklar.
    binlercesini koymuştu içine hephaistos,
    büyülü, pırıl pırıl bir gerdanlıktı bu
    canlanacak, konuşacak gibi nakışları.
    ve zeus bir nimete karşılık
    böylesine güzel bir belayı yaratınca,
    götürdü onu tanrıların ve insanların önüne
    tanrı kızı gökgözlü athena 'nın bütün süsleriyle.
    ölümsüz tanrılar ve ölümlü insanlar
    şaşakaldılar görünce bu aldatıcı güzelliği,
    insanları baştan çıkaracak olan
    bu derin, bu sonsuz büyü kaynağını.
    çünkü bu kaynaktan çıkmıştır aslında
    o kadın dediklerimizin belalı soyu,
    o ölümlü insanların baş belası.
    fukaralığa bir türlü alışamaz kadınlar,
    hep bolluktur onların özledikleri.
    nasıl ki arı oğullarının sığındığı yerde
    hep beslerse verimli bal arıları
    işi gücü kötülük olan yaban arılarını,
    bal arıları her gün güneş batıncaya dek
    bembeyaz petekleri öredururken
    ötekiler sığınıp kovanların içine
    başkalarının emeğiyle beslenirler.
    işte bunun gibi bulutlarda gümbürdeyen zeus
    yarattı baş belası olarak
    kadınlar soyunu ölümlü insanlara,
    o kadınlar ki kötülüktür işleri güçleri,
    iyiliğe karşı kötülük sağladı onlarla.
    her kim ki, sakınır evlenmekten
    kadın derdi sarmamak için başına,
    olmaz olası ihtiyarlık bir geldi mi
    desteksiz kalır yaşlı günlerinde;
    yaşadıkça ekmeksiz kalmaz gerçi,
    ama ölünce varını yoğunu yakınları bölüşür.
    buna karşılık bahtında evlenme olan da
    iyi şeyler kadar kötü şeyler de gelir başına;
    hele üstelik çılgının biriyse karısı
    ömrü boyunca kahır çekip canından bezer,
    devasız dertlere düşmüş gibi olur.
    böylece, kolay değildir hiçbir zaman
    zeus 'tan isteğine yan çizmek, karşı koymak.
    iapetosoğlu iyiliksever prometheus bile
    belalı öfkesinden kurtulamadı onun,
    bütün bilgileri kıramadı korkunç zincirlerini." (8)

    artık; çiğdem dürüşken hocamızın deyimiyle, '..hep erkeklerden oluşan bu topluma, ölüm kadar karmaşık ama karmaşık olduğu kadar da güzel bir bela' olan (9) pandora 'nın gönderilmesi hususuna dalmaya başlayalım yavaş yavaş.

    mitolojide insanların daha insan olmadan önce, acısız, sıkıntısız, kaygısız, korkusuz, dertsiz, sevine coşa bir yaşam sürdüklerini - "böyle bir yaşamı , gerçekte her insan zaman zaman tasarlar, kurgular, düşler." der, attilla erdemli hocamız.- insanların cennet tasarımında bu kurgulamanın önemli payı bulunduğunu, trajik olanın burada yer almadığını, her türlü kapalı toplum yapıları, kalıplaşmış yaşama anlayışları gibi, her türlü soruna belli yanıtlarının hazır bulunduğunu göz önünde bulundurmalıyız. yani mitolojide iki yaşama söz konusuydu; ilki söz ettiğim acısız / sevine coşa yaşam, ikincisi de insanın insan olduktan sonraki yaşamı. insanın insan olması için kendisini farketmesi gerekir. bunun için de o dönemde birbirini tamamlayan iki sürecin gerçekleşmesi gerekmekte; (10)

    a) prometheus 'un insana, yapıcı ve yaratıcı güç olan 'ateş' i vermesi, yani insanın kendi yaratıcı gücünü farketmesi, bağımlı olarak değil de, kendisi olarak yaşama olanağını elde etmesi durumu. (latinlerin sürgündeki aşk şairi ovidius naso 'nun metamorphoses/dönüşümler adlı eserinde yaratılış konusunda, evrenin oluşumundan sonra geriye kalan zeki, nitelikli, yeryüzünde egemenlik sürebilecek yetenekte bir yaratık gerektiğini ve bunun üzerine titan iapetos'un oğlu prometheus'un yağmur suyuyla toprağı karıştırarak tanrı suretinde insanı yarattığını söyler.) (11) ayrıca prometheus 'un insanlar yararına ateşi çalması başka bir eserde, aiskhylos 'un zincire vurulmuş prometheus / prometheus desmotes tragedyasında çok daha derin anlamlarla yorumlanır, orada mekone ve kurban töresinden söz yoktur, ama ateş uygarlığın simgesidir. prometheus aracılığıyla insanlara geçmesi ise evrensel büyük bir devrimin başlangıcı olarak gösterilir. başkaldıran titan insanın bilince ermesini simgeler. (prom. 107-113) (12)

    b) insanın kendini farketmesi için ikinci süreç ise; kendisi olarak yaşama olanağını elde etmesi olympos tanrılarını rahatsız etmesi üzerine; zeus 'un , insana , kendisini bir başka bakımdan farketmesini sağlayacak pandora ya da 'kadın' ı göndermesidir. böylelikle insan insan olmuştu ve artık geri dönüşü yoktu. (13) ( "pandora 'dan önce kadın yok muydu? insan yaratılınca tek cins olarak mı yaratıldı? yunan mythos'unun havva' sı rolündeki pandora ilk kadın mıdır?" sorularına hesiodos 'un eserlerinde cevap yoktur.)

    prometheus ateşi olympos 'tan çaldıktan sonra, zeus insanları cezalandırmak istedi ve iapetos'un oğlunun bu armağanını birçok felaketle dengelemeye karar verdi. örneğin; hephaistos, yine tanrılar hükümdarının buyruğu üzerine, kili su ile yoğurarak ve ateşi de kullanarak kadını yarattı. (14) "..namlı şanlı hephaistos'u çağırdı hemen:/'bir parça toprak al, suyla karıştır, dedi,/içine insan sesi koy, insan gücü koy,/bir varlık yap ki yüzü ölümsüz tanrıçalara benzesin,/ bedeni güzelim genç kızlara." (işl.,61-63) ortaya çıkan imge sıkılgan bir genç kız imgesiydi; güzeldi, zarifti, güzelliği ve zerafeti tanrıçalarınkine benziyordu. tüm tanrılar hephaistos'un yontusuna armağanlar verdiler. athena ona görkemli bir kemer taktı, çok güzel giysiler giydirdi. başına tüller doladı ve demirci tanrı 'nın örsünde üretilmiş değerli bir taç oturttu. bu çok güzel tacın üzerinde manzara ve hayvan figürleri oyulmuştu. o ince kakma işler dayanılmaz derecede çekiciydi. athena, ayrıca kıza sanatlar ve kadın erdemleri öğretti: ".. athena, sen de ona el işlerini öğret dedi,/renk renk kumaşlar dokumasını öğret." (iş., 63-64) aşk tanrıçası aphrodite' e düşen görevse, kızı çekici kılmak, kah tembel kah ateşli istekler uyandırmasını sağlamaktı: "..nurtopu aphrodite, sen de büyülerinle kuşat onu,/istekler, arzularla tutuştur gönlünü." (iş., 65) olympos'un postacısı hermes de ona, yalanın sinsiliklerini ve düzenin ikiyüzlülükleriyle birlikte, dilin inceliklerini öğretti: "..yüzgözlü devi öldüren hermes sen de / bir köpek yüreği, bir tilki huyu koy içine." (iş., 66-68) iş bitince zeus, kıza can versinler diye dört rüzgara esme buyruğu verdi. adını 'pandora' koydu. rosa agizza 'ya göre; 'tüm yeteneklere sahip dişi' (15), robert graves 'e göre; "-hesiodos'un aktardığı prometheus, epimetheus ve pandora 'nın konu edildiği hikaye gerçek bir efsane olmayıp, demophon ve phyllis 'in hikayesinden esinlenilmiş olmasına rağmen yazarın (hesiodos'un) kendi yaratımı olan ve kadın egemenliğini yeren (anti-feminist) bir fabl özelliği taşır.- pandora/herşeyi veren, atina ve civarında kendisine bu ünvan altında ibadet edilen ve kötümser hesiodos'un erkekleri fani birer canlı yapmakla, hayatı zindana çeviren hastalıkları yeryüzüne göndermekle ayrıca, kadınların uçarı ve yakışıksız davranışlarının kaynağı olmakla suçladığı toprak-tanrıçası rhea'nın kendisiydi. (aristophanes: ornites -kuşlar- 971; philostratos: ta eis tan tyanea apollonion-tyanalı apollonios'un hayatı- vi. 39)" (16) azra erhat 'a göreyse; "..pandora efsanesi ortadoğu ve özellikle samî kaynaklı olsa gerek, çünkü ilk kadının yaratılışı, yani adem'le havva efsanesinin yunan mythos'una aktarılmış bir kopyasına benzer. kadını her kötülüğün, her dert ve belanın başlangıcında görmek yunan görüşlerine pek uymaz, nitekim hesiodos'tan sonra bu efsaneyi işleyen olmamıştır. yunan yazınında homeros şiiri ve onun dile getirdiği iyimser, gülümser dünya görüşü ağır basmış, karamsarlığı olduğu kadar kadın düşmanlığını da silip süpürmüştür." (17) örneğin; vergilius 'un eclogae 'ında kadının daha çok güzellik ve iyilik yönleri üstündür. kadın'da kötülük kaynağı duygusu -pandora ve havva'da olduğu gibi yoktur. (18) hesiodos'da; "..uzaktan gürleyen zeus'un oluyordu istediği,/ses koydu içine o tanrılar kılavuzu/ve pandora adını taktı./pandora demek bütün tanrıların armağanı demekti,/çünkü bütün olymposlular insanların başına bela etmişti onu." (iş., 79-81) şeklinde geçen pandora hikayesinin devamı şöyledir; pandora adı verilen ve yaratılanların en güzeli olan bu kadını zeus, hermes'in eşliğinde epimetheus'a hediye olarak gönderdi. kelime olarak 'ileriyi gören' anlamına gelen (19) prometheus tarafından uyarılan kardeşi epimetheus, kendisine sunulan bu hediyeyi nazik bir dille geri çevirdi. bu olayla öfkeden çılgına dönen zeus, prometheus'u çırılçıplak zincirlerle kaf dağı'ndaki bir kayaya bağladı. burada bir akbaba gelip bütün gün prometheus'un karaciğerini yiyordu. işkence bu şekilde yıllarca sürdü. zira akbabanın yediği bu organ her gün tekrar büyüyor ve dondurucu ayaz ve soğukla da boğuşan prometheus'un acısı hiç durmadan devam ediyordu. -zeus, bütün bu yaptıklarının prometheus'a duyduğu kinden dolayı olmadığını anlatmak için de, onun kızı athena ile gizlice buluşmak için olympos'a geldiğini ve bu yüzden cezalandırıldığı yalanını uydurdu.- (20) biz yine pandora'ya dönelim; "..tanrının öfkesinin (nemesis) açığa vuruluşudur bu görkemli figür/pandora. insanın bu aldatıcı, kurnaz aklını, başkaldıran ruhunu soluksuz bırakacak, düşünme eylemini sona erdirecek, bilincini yaracak ve onu salt tutku varlığı haline getirip iliklerine kadar eritecek tek varlık. üstelik eline verilen kutuya konan tüm kötülükleri yeryüzüne saçtığı halde, insanın tek dayanağı olan umudun dışarı çıkmasına izin vermeden kutunun kapağını kapatan varlık. tanrısal intikam, daha başta insanlığın umudunu elinden alır." diyor çiğdem dürüşken hocamız. (21)

    ağabeyi prometheus'un çektiği işkencenin hala etkisinde olan geç akıllı epimetheus, kızı da çok beğendiğinden bu armağanı kabul ederek onunla evlenir. zeus'un hışmından kendini kurtaran epimetheus, kadının kötülüklerinden kendini sıyırabilecek miydi, ya da daha doğru şekilde soralım; "..tüm insanlığı kadının mezaliminden kurtarabilecek miydi?"

    henüz kötülüğü, yorgunluğu, sıkıntıyı bilmeyen insan artık tamamen insan olmuştur. tamamiyle insan olmanın getirisi; mutsuzluklara da yakın ve tanık olmaktan geçiyordu. zaten 'pandora', yeryüzünde iyi olan ne varsa hepsini allak bullak etmek, yok etmek üzere yaradılıp , yeryüzüne gönderildiğinden, akılsız ve kötü doğasını ortaya koymakta gecikmedi. zeus'un, onu yeryüzüne gönderirken eline verdiği kutuyu, epimetheus'un olmadığı bir anda açıverdi. ağabeyi prometheus'u dinlemeyen epimetheus'un evlendiği, kabul ettiği kadın da, zeus'un buyruğunu yerine getirmeyip kutuyu açınca; yaşlılık, kıskançlık, hastalık, delilik, ahlaksızlık, tutku, kuşku, açlık gibi tüm kötülükler evvela bu ölümlü çifti daha sonra da tüm yeryüzünü sardı. bu durumdan çok korkan 'pandora' kutuyu hemen kapamasına rağmen, iş işten geçmişti artık. ne var ki; prometheus'un kutunun içine koyduğu 'aldatıcı umut', insanlığı bu kadının yalanlarından kurtararak/acılarını hafifleterek onları hayata bağladı.

    "eskiden insanoğulları bu dünyada
    dertlerden, kaygılardan uzak yaşarlardı,
    bilmezlerdi ölüm getiren hastalıkları.
    pandora açınca kutunun kapağını,
    dağıttı insanlara acıları, dertleri.
    bir tek 'umut' kaldı dışarı çıkmadık
    kapağı açılan dert kutusundan.
    umut tam çıkacakken pandora kapamıştı kapağı,
    böyle istemişti bulutları devşiren zeus."
    (iş., 90-100)

    notlar:
    1- bu çalışmamda kullandığım hesiodos çevirileri; sabahattin eyuboğlu - azra erhat; hesiodos eseri ve kaynakları, türk tarih kurumu yay. xx. dizi - sa. 5, 1977
    2- attilla erdemli, navisalvia 2004, trajedi, 'insan ya da trajik olan', sf: 28, arkeoloji ve sanat yay.
    3- azra erhat, mitoloji sözlüğü, sf: 254 remzi kitabevi (zeus, atlas'ı dünyanın ucuna dikip gökkubesini omuzlarına yükler, menoitios'u yıldırımla çarparak yerin dibine kapatır, epimetheus'a da kadın 'pandora' belasını salar.)
    4- robert graves, the greek myths, yunan mitleri, çev: uğur akpur, sf: 58, say yay.
    5- çiğdem dürüşken, 2'deki eser, sf: 137
    6- 1'deki eser, sf: 122-123
    7- 4' deki eser, sf: 164
    8- 1'deki eser, sf: 123-124
    9- 2' deki eser, sf: 138
    10- 2' deki eser, sf: 27-29
    11- derman bayladi, tanrıların öyküsü, sf: 20, say yay.
    12- azra erhat, zincire vurulmuş prometheus, aiskhylos, sf: 45 ("..ama susmak da olmuyor, söylemekde, bu benim başıma gelenleri. evet ben karabahtlı ben, başımı bu dertlere soktum. insanlara iyilik edeyim derken." )
    13- 2'deki eser, sf: 29
    14- rosa agizza, 'antik yunan'da mitoloji - masallar ve söylenceler, çev: z. zühre ilkgelen, sf: 154, arkeoloji ve sanat yay.
    15- 14'deki eser, sf: 154
    16- 4'deki eser, sf: 169
    17- 3'deki eser, sf: 236
    18- sabahat şenberk, vergilius ekloglarında insan ve mücadelesi, sf: 226, ist. üniv. klasik diller ve edebiyatları
    19- 4'deki eser, sf: 169 ("..kelime olarak 'ileriyi gören' anlamına gelen prometheus, esasen yunanlar'ın yanlış aktardıkları sanskritçe bir kelime olan ve tanrının icad ettiği söylenen gamalı haç ya da ateş topu anlamlarına gelen pramantha'dan türemiş olabilir; zira thurioi'de bulunan zeus - prometheus heykelinde tanrı elinde bir ateş topu olduğu halde resmedilmiştir. hint-avrupa mitlerinde halk kahramanı olan prometheus -tanrıçanın verdiği ilhamla-, bütün modern sanatların yaratıcısı ve öğreticisi olan karia'lı savaşçı palamedes ve kingu 'nun -yunan mitolojisindeki kronos ile eşleştirilir.- kanından, yer tanrıçası aruru 'nun topraktan yarattığından daha üstün niteliklere sahip kusursuz bir insan yaratan babil tanrısı ea ile karıştırılmıştır. bir sanskrit destanı olan bhagavata purana'da bahsedilen pramanthu ve manthu kardeşler, prometheus ile epimetheus 'un prototipleri olabilir.")
    20- 4'deki eser, sf: 165
    21- 2'deki eser, sf: 138

    not: bu çalışmayı, istanbul üniversitesi, klasik filoloji, v. dönem, roma yazını semineri i. için hazırlamışımdır.
  • orhan hançerlioğlu 'nun düşünce tarihi 'nde şöyle bahsedilen şey:

    "kardeşi prometheus'un yasaklamasına rağmen pandora'nın çekiciliğine ve güzelliğine dayanamayıp onunla evlenen titan epimetheus, çevresine yayılmış bulunan bütün kötülüklerin ve acıların ortasında, bu umudu da kullanmasını ve kendisinden türeyecek kuşaklara kullandırmasını bilecektir. pandora'yla epimetheus'un birleşmesinden birçok kızlar doğmuştur. bu kızlarla prometheus'un yarattığı erkekler evlenmekte ve yeni insan kuşakları türemektedir. bu yeni insan kuşakları, kişiliklerinde, tanrılık bir yanla titanlık (devlik) bir yanı birlikte sürdürmektedirler. tanrılık yan onların metafizik güçlerini geliştirirken titanlık yan da fizik güçlerini geliştirecektir. bu fizik güç, gün geçtikçe, metafizik gücü boyunduruğu altına alacaktır. insanlar artık birbirleriyle birleşerek üremekte, bundan ötürü de kişiliklerindeki tanrılık yan her gün biraz daha eriyip gitmektedir. ne var ki artık tanrılar da insan soyu kadınlara dayanamayıp onlarla birleşmeye, onlardan çocuklar yapmaya başlamışlardır. örneğin tanrılar tanrısı çapkın zeus bu insan kadınlardan on beşiyle birleşmiş ve sürüyle çocukları olmuştur. artık tanrılarla insanlar birbirlerine karışmaya ve insanlar tanrılaşırken tanrılar insanlaşmaya başlamıştır. insan tanrılar tanrı insanları büsbütün tedirgin etmekte, büsbütün safdışı bırakmaktadırlar. tanrılar tanrısı zeus ne yapacağını şaşırmıştır, bu kargaşalığa kesin bir çare aramaktadır. sonunda, onları tufan'la yoketme yoluna gidecektir. bu yolla onlardan sonsuzca kurtulacağını sanmaktadır. ne var ki prometheus'cu aklı gün geçtikçe daha da gelişen insan, yokolmaktan kurtulmanın yolunu bulacaktır. prometheus'un oğlu deukalion'la pandora'nın kızı pyrrha, bu iki akıllı insan karı koca, kocaman bir gemi yaparak evreni kaplamış bulunan azgın ve kudurmuş suların üstünde kalan parnassos dağına çıkmayı başaracaklardır. evrende, bir daha tanrıların oyununa gelmeyecek olan yeni insan soyları türemeye başlayacaktır."
  • pandora, kadın. geleneğin aktardığı başka bir rivayete göre, prometheus'un ateşi tanrılardan çalıp yeryüzüne indirmesi ve insanlara sunması tanrıları mutlu etmiştir. evvelce yine burada anlattığım klâsik pandora hikâyesinden farklı olarak bu aktarıma göre tanrılar, prometheus'un insanlarla tanrılar arasında aracılık yapmasını hoş karşılamıştır. bu yüzden pandora'yı yani kadını insanlara hediye etmişlerdir. bu rivayetle ilgili olarak francis bacon de sapientia veterum, xxvi'da şöyle der:

    "illi gestientes et inepti, donum deorum asello imposuerunt."

    "kendinden geçmiş o budala insanlar tanrıların hediyesini (kadını) eşşeğe yükledi."
195 entry daha