şükela:  tümü | bugün
  • yunanlı yedi bilge'den birisi, özellikle de thales ile birlikte anılan yunanlı mitoloji yazarı ve kozmogonist idi. insan ruhunun ölümsüz olduğunu, ölümden sonra başka bir insanın ya da hayvanın bedenine geçtiğini savunan ölümden sonra diriliş öğretisinin temellerini attığı kabul edilir. dünyanın oluşumunu açıklayan ve günümüze ancak bazı parçaları ulaşan haptamykhos adlı yapıtın yazarı olarak bilinir. aristoteles'e göre felsefe ve mitolojiyi birleştiren bir ilahiyatçıdır. genel kabule göre de pythagoras'ın hocasıdır.
  • bu isme sahip, genelde karıştırılan bir ikili olduğu söylenir:

    1) mö 500lerde teogonik bir eser yazmış syros'lu yunan teolog.
    2) mö 400lerde tarih aromalı mitosları yazıya dökmüş atinalı soybilimci.

    syros'lu olan, jacoby'nin 1947'de yazılan the first athenian prose writer adlı yazısından beri düzyazıyla yazmış en eski yunan yazarlardan biri olarak kabul edilir. ikiliyi de jacoby ayırır zaten, gerçi daha önce de ayıranlar vardır ama sistematik olarak üzerine giden ilk adam jacoby'dir herhalde. şimdi der ki, bu iki adam aynı olamaz, çünkü eratosthenes, halikarnassoslu dionysios ve strabon'da ters bir ima vardır. aralarından, iskenderiye kütüphanesinin başında olduğu için özellikle önemli olan eratosthenes ayrımı direkt yapar; dionysios tarihçi pherekydes'in seçere kayıtlarını yüceltir; strabon da syros'lu olanın atinalı olandan daha geçmişte yaşadığından bahseder.

    jacoby, eusebios'un kroniğini alır eline; burada, verimli olduğu dönemin mö 456/453 yıllarına tarihlendiği pherekydes'e bakar, aha der işte bu tarihçi olan! sonra açar suda'ya bakar, "aha" der, "burada da mö 480/477'lere tarihlenen leros'lu pherekydes diye biri var! bu da kesin bizim pherekydes. leros'lu pherekydes aslında helenistik döneme ait pek bilinmeyen bir yazardır, bilinmediği için suda bizim atinalıyla bunu karıştırmıştır muhtemelen!"

    peki ama neden antik bilginler iki pherekydes'ten birinden bir fragman aktarırken syroslu ya da atinalı lakabını takıp spesifikleştirmiyorlar, birbirlerinden ayırmıyorlar da sadece pherekydes diyorlar? jacoby der ki, fragmanları ulaştıranlar niye böyle bir ayrıma gerek duysunlar ki? zaten konunun bağlamından bellidir hangi pherekydes'ten bahsedildiği, biri soybilim üzerine yazarken ötekisi teologtur. ama toye eleştirir bu jacoby'i:

    1-atinalı pherekydes hakkında bir biyografik bilgi yoktur: bunun olmaması ilginçtir. eğer jacoby'nin dediği gibi sık sık adı geçen pherekydes atinalı olan pherekydes ise, bilginler pherekydes'in hakkında fazlasını bilmeleri gerekirdi, aksi düşünülemez. çünkü bu bilginler bu çok sık bahsi geçen pherekydes'e epey önem verirlerdi, çeşitli mitoslarda önemli bir kaynak olarak yararlanmışlardır.

    bolca adı geçen ve etnik bir tanıma sahip olmayan pherekydes neden atinalı oluyor? syroslu pherekydes çok daha ünlüydü, hayatı hakkında birçok anekdot da antik yazarlarda bulunur. pythagoras'ın hocası bile olduğu söyleniyordu! gittiği yerler, aldığı eğitimler, felsefi görüşleri gibi hakkında birçok bilgi bulunur. buna rağmen, atinalı pherekydes'in hayatını araştıran hiçbir antik yazar yoktur. öyleyse, herhangi bir sıfatsal tanıma sahip olmayan 'pherekydes', syroslu pherekydes olmalıdır.

    2-eratosthenes'e gereğinden fazla güveniyor. helenistik bilim, jacoby'nin düşündüğünden daha az empirik ve daha fazla spekülatifti. eratosthenes, pherekydes'e ait olduğu gözüken bir eserin gerçekliğinden şüphelendiğinden dolayı atinalı pherekydes'i yaratmış olmalıdır. pherekydes'in bir eserini kallimakhos syroslu olana atfederken eratosthenes atinalı olana atfeder. kallimakhos ve eratosthenes birbirinden ayrılıp dururdu zaten.

    eserin tarzı ve diyalekti, eratosthenes'in syroslu pherekydes için belirlediği tarihle uyuşmuyordu. ona göre syroslu pherekydes mö 500lerde yaşamıştı, ama bu eserin tarihlendirilmesi archaioi sungrapheis(antik tarihçiler)'in çağına denk düşüyordu. atinali pherekydes'i bu döneme yerleştiren, eratosthenes'i takip eden halikarnassoslu dionysios'a göre bu tarihçiler mitosları basit bir nesir şeklinde yazmışlardır ve peloponnesos savaşı civarlarında yaşamışlardır, ki bu da mö 400ler oluyor. eratosthenes böylelikle iki pherekydes'i ayırmış oluyor.

    yarattığı hipotetik pherekydes'in atinalı olduğunu nereden çıkarıyor? hipotetik pherekydes'in anlattıklarından. bakıyor ki, anlattığı mitoslar atina mitoslarıyla ilişkili. örneğin, ploutarkhos'un kanyak olarak kullandığı gibi atina kralı theseus mitinden bahseder pherekydes, ve bir başka atina kralı kodros'tan, ve iyonya göçünden, ve atinalı miltiades'in soyundan. diyor, öyleyse bu pherekydes atinalıdır!

    stil olarak aslında syroslu olan ve atinalı olduğu iddia edilen pherekydes arasında bir fark da yoktur. luetke'ye(pherekydea) göre, atinalı pherekydes, genelde şimdiki zamanı kullanarak, sade bir şekilde iyonya nazımıyla yazmıştır. m. l. west de(early greek philosophy) aynı şekilde syroslu pherekydes'e ait olduğu iddia edilen fragmanları inceleyip sade bir iyonya nazımı tespit etmiştir. doğal olarak, j. geffcken bu tektiplikten yararlanarak iki fragman kategorisinin de tek bir yazara ait olduğunu savunmuştur; fragmanlar birbirinden ayrılmayacak oranda primitif kelime ve cümle tekrarına, metni kendisiyle karakterize edecek nitelikte şimdiki zaman kullanımına ve parataksis cümle yapısına sahiptir.

    3-pherekydes'in etnik tanımsızlığına dair sunduğu açıklamanın yetersiz olması. günümüze fragman şeklinde başkaları tarafından aktarılmayan yazarların yazılarında da pherekydes'in etnik tanımı yapılmaz. dahası, soybilim ve teoloji o dönemlerde çok da birbirinden ayrı değildir. teoloji hakkında yazan kimi yazarlar, hem syroslu pherekydes'ten, hem atinalı pherekydes'ten, hem de etniksiz pherekydes'ten bahseder; yani bir pherekydes, teolojik yazının bağlamıyla ilgili olarak ötekinden pek de imkansız değildir ki etnik belirtilmeden kim kimdir gözümüzde canlansın.