şükela:  tümü | bugün
  • timur'un çabalarıyla kurulmuş, birinci istanbul felsefe-bilim çevresi(1453-1580) güçlenene kadar islam aleminin memluk kahiresiyle beraber dönemin en önemli ilim merkezidir.

    timur kazandığı savaşlardan sonra alimleri özellikle semerkant'a yöneltmiştir. taftazani, seyyid şerif cürcani, ibnü'l cezeri, ibn arabşah gibi birçok alim o dönem semerkant'ına gelmiştir. ve timur buradaki tartışmalara çok önem vermiştir. özellikle dönemin en büyük kelam alimleri olan taftazani ve seyyid şerif cürcani'nin timur'un sarayındaki tartışmaları çok önemli sonuçlar vermiştir.

    seyyid şerif cürcani dönemin en büyük alimidir. hem akli, hem nakli ilimlerde daha sonraki islam aleminin neredeyse beşyüz yıllık ana paradigmasını belirleyen kişidir. seyyid şerif'i bu kadar önemli yapan şey kurduğu paradigmanın hakikati tahsil etme yönteminde kelâmi, tabii, riyazi ve irfani hikmete imkan ve hayat hakkı tanımasındadır. bu neredeyse her alanda bir tetiklemeye sebebiyet vermiştir. ve seyyid şerif gerçekten birçok alanda faaliyet göstermiştir. mesela tarihin en büyük matematikçilerinden, astronomi bilginlerinden cemşid kaşi'yle karşılıklı tartışacak kadar bu alanlara hakimdir. mantık ve kelam'da şerhleri zaten uzun bir süre ders kitabı olmuştur. bir önemli nokta aynı zamanda tasavvufa bağlıdır. nakşibendi'nin en büyük halifelerinden alauddin attar el buhari'ye mensuptur.

    bu ilim çevresinin yarattığı etkiye bir örnek osmanlı medrese müfredatında okutulan mantık-kelam eserleri seyyid şerif cürcani, dilbilim eserleri taftazani, riyazi, matematik ve astronomi eserleri kadı-zade ağırlıklıdır.

    kadızade ismi de çok önemidir. razi kelamıyla sadreddin konevi vahdet-i vücud'unu meczeden molla fenari üzerinden hem irfani hem de burhani yaklaşımlarla ciddi temaslar kurmuştur. "tuhfetu'r-reis fi şerh eşkali't tesis" isimli eseri teorik geometrialanında önemli bir çalışmadır. kadızade aşağıda biraz daha anlatılacaktır.

    onun dışında semerkant ilim çevresinin temel kaynakları riyaziyatta özellikle nasreddin tûsi, kelam'da fahreddin razi, felsefede ibn-i sina'dır.

    şahruh döneminde genelde herat merkezli olarak irfani-dini konular ağırlık kazanmıştır. bu ilim çevresine adını verdiğimiz esas olay uluğ bey'le başlar. yani riyazi ilimlerin daha çok ağırlık kazanması, ilmi çalışmaların matematik-astronomi ağırlığına girmesi bu dönemdedir.

    zic-i uluğ bey eseri osmanlı, hint, çin ve avrupa'ya tesir etmiştir. uluğ bey'in ölümü ve şah ismail'in hakimiyeti gibi çeşitli sebeplerden dolayı bölgedeki alimler osmanlı'ya yönelmiştir. ali kuşçu, fethullah şirvani, abdülali bircendi gibi.

    yine cemşid kaşi, kadızade, seyyid müneccim, ali kuşçu, şirvani, abdülali bircendi'nin yazdığı matematik ve astronomi eserleri çok önemli çalışmalardır. islam'ın altın çağı dönemlendirmesinin aksine matematik ve astronomi'de devrimsel çalışmalar bu çevrededir. ayrıca kelam-felsefe alanında etkiler de özellikle istanbul'da uzun bir süre önemli eserlerini etkileyecektir. tabii o osmanlı felsefesi'nin konusu.

    uluğ bey'e esas matematik fikrini veren kadızade'dir. kaşi'nin mektuplarından anlaşıldığı şekilde bölgede çoğu kadızade'nin öğrenciliğini de yapmış olan yüzyirmiye yakın önemli matematik ve astronomici vardır. çevrenin yukarıda bahsedilen çeşitli etkiler dolayısıyla dağılmasıyla bu alimler istanbul haricinde hindistan gibi çeşitli yerlere de gidip oralar da önemli etkiler yaratıyorlar. sadece islam medeniyeti tarihinde değil dünya bilim tarihinde de önemli paradigmatik değişmelere zemin hazırlamiştır bu çevre.

    konu hakkında daha ayrıntılı bilgiler almak isteyenler ihsan fazlıoğlu ismini takip etsinler. bütün çalışmaları bütünlüklü incelenince bu çevrenin etkisi daha aşikar olur. ihsan fazlıoğlu'na genel bir giriş için youtube'da yayınladığını osmanlı klasik dönemi türk düşüncesi video serisini izleyebilirsiniz.