şükela:  tümü | bugün
  • 1808 tarihli, osmanli'nin ilk "anayasamsi" belgesi . hazirlani$ sebebine bir bakacak olursak -ki olalim lutfen: gerileme donemi osmanli devlet sistemindeki cozulme sonucunda keyfi, baskici ve anar$ik bir tablo olu$mu$tur ve dolayisiyla da anayasal bir rejime gecebilmenin gerekli ko$ullari olu$mami$tir . siyasi iktidarin tekelde toplanmasi ilkesi, askeri ihtiyaclar nedeniyle peki$mi$, islam devlet anlayi$inin emrettigi devlet ba$kanina itaat kurali da sultani ve devletini dokunulmaz bir kurum haline getirmi$tir . ortada tamamen sacma bir durum vardir yani .

    i$te donemin sadrazami alemdar mustafa pa$a adli $ahsin arabulucugunda "hukumetin tayin ettigi" ayanlarla mukavele yapilmasina karar verildi . bu mukavelenin en onemli amaci merkezin dagilmi$ligini gidermek, merkezi birligi saglamak ve onu toparlayarak ayanlari ve hanedanlari itaat altina almakti .

    belgenin hukuki niteligi ise kar$iliklilik ve iki taraflilik gibi unsurlari ta$imasindan dolayi sozle$medir . getirdikleri nedir denilebilir: zulum ve keyfiligin yasaklanmasindan bahsettigi icin ki$i dokunulmazligi ve ki$i guvenligi acisindan yararlari vardir . adil yargi ilkesi getirilmeye cali$ilmi$tir . suc ve cezalarda yasaya uygunluk aranmaya ba$lanmi$tir .

    bu belgeden merkezin kazanimlari padi$aha, devlet otoritesine, sadrazama herkesin itaati oldu . ayan'dan bu konuda soz alindi . ayan'in kazanimlari ise sadrazamin keyfi eylemlerinin onlenmesi, sucsuz hanedanlara haksizlik edilmemesi ve hanedan hakkinin (babadan ogula gecme) kazanilmasi oldu .

    uygulamada ise sened-i ittifak kisa surede elveri$siz ve gecersiz bir duruma du$mu$tur . alemdar mustafa pa$a'nin ortadan kaldirilmasindan sonra unutuldu ve hukumden du$tu . zaten orgutlu olmayan ayan da, birligini koruyamadi . bunun ardindan da merkezi hukumet alemdar'in da safdi$i kalmasiyla birlikte ayan'in ileri gelenlerini etkisiz hale getirdi .

    son bir not olarak, belgenin her yeni sadrazam tarafindan imzalanmasi usulu de, bu belgenin surekliliginin ne kadar zayif oldugunu gostermi$tir . tahmin edilebilecegi gibi, alemdar'dan sonra imzalayan olmami$tir .

    (bkz: kanuni esasi)
    (bkz: teskilat i esasiye)
    (bkz: hukuk)
  • siyasî iktidarın yetkilerini (bazı) sivillere karşı ilk defa sınırlayan bir belge olması nedeniyle magna carta'ya benzetilen bir sözleşmedir.
  • "ölü doğmuş belge" olarak da adlandırılır, bundan kastedilen bu belgenin aslında gerçek anlamda hayata geçirilememiş olmasıdır.
  • ikinci mahmudun zor zamanında bir manevra olarak ayanları tanıdığı onlara hak tanıdığı bir anlaşmadır.ancak gücünü topladığında senet falan dinlememiştir. ilber ortaylının dediği gibi "bkz çapanoğullarının konağının yıktırılması". bu çapanoğullarının da iktidardan çektikleri...
  • ondokuzuncu yüzyıl başlarında osmalı ordusu'nun rusya'ya karşı tuna boylarına gönderilmesi üzerine, boğazı korumakla görevli askerler kabakçı mustafa önderliğinde ayaklanarak üçüncü selim'i tahttan indirmişler ve yerine dördüncü mustafa'yı tahta çıkarmışlardır. (1807). bu olaydan sonra üçüncü selim dönemindeki yenilik hareketleri durmuştur. üçüncü selim taraftarı olan rusçuk ayanı alemdar mustafa paşa askerleriyle istanbula gelerek dördüncü mustafa'nın yerine ikinci mahmut'u tahta çıkarmıştır. (1808)

    ardından alemdar mustafa paşa arabuluculuğunda ikinci mahmut ile ayanlar arasında imzalanmıştır.

    osmanlı devleti'nin ayanlara söz geçiremeyecek kadar zayıfladığı dönemlerdir.
  • iltizam sistemi ile güçlenen mültezimin mahalli feodale (ayan) dönüşmesi sonrasında, osmanlı merkezi idaresine bu konumunu kabul ettirdiği belgedir.
    başlangıçta insan, para ve zahire kaynağı olmaları nedeniyle ayanların dayatmalarını kabul etmiş görünen osmanlı’nın, pera’daki tacirlerle maliyesini, vaka-i hayriye ile askeriyesini, mahalli ayan paşaları yerine merkezden “vali paşa”lar atayarak idaresini “düzene” koyduktan sonra, tarafeyn ile birlikte “hal”lettiği sözleşme.
    *
    ama, osmanlı yağmurdan kaçarken doluya tutulacak, pera tefecilerinin endişelerini teminatlandırma talebi gülhane hattı hümayunu’ndan giderek duyun-u umumiye’ye kadar dayanacaktır.
    bu süreçlerle çözülemeyenler ve ödenemeyenler de, imparatorluğun tasfiyesi sonrasında, yerine geçen genç cumhuriyete, `lozan masası`’nda ciro edilecektir.
  • mahalledeki birden çok çek-senet mafyasının tekelleşmek amacıyla oluşturduğu birliktelik.
  • hukukçuların heveslerini kursaklarında bırakan, başta heyecanlandırıp nihayetinde hayal kırıklığına uğratan belge. bir magna carta olsaymış türkiye daha erken demokratikleşebilirmiş.

    üçüncü selim'in ve hatta selim'den önce saltanat eden son padişahların başına gelenler ikinci mahmut'u frenlemiş, özünde gayet otoriter biri olan mahmut'u ayanlarla uzlaşmaya itmiştir. fakat olaylar gelişmemiş, belge fikir babasının* ölümüyle (hazırlandıktan beş hafta sonra) rafa kalkmıştır. hakkında farklı görüşler mevcuttur... sened-i ittifak, merkezin ayanların icabına daha sonra bakmak üzere giriştiği bir zaman kazanma çabası mıdır? yoksa ayanların dayatması mı? (magna carta gibi... çünkü kağıthane'ye ordusuyla gelen ayanlar da olmuştur. ancak bunu ayanların merkeze karşı aldığı bir tedbir, bir "sikmeseler bari" görünmez bakınızı olarak düşünmek akla daha yatkındır. yani amacı magna carta'da olduğu gibi "baskı"dan çok "korunma"dır ayanların. zira magna carta'nın aksine, merkezin "davetiyle" yapılmıştır sened-i ittifak. yeterince temsil de edilememiştir zaten ayanlar. her iki tarafın da kafası karışık, her iki taraf da kuşkuludur bu belgeyle ilgili. her ne kadar altında tuğrası olsa da kendine yeminle bağlamaz mesela sened-i ittifak'ı sultan mahmut.) üçüncü görüş ise bunun bir uzlaşma olduğudur. (üç ihtimali birden kabul eden yazarlar da vardır.) ayanların ağzından çıkma bir dille yazılmıştır. kanun, kanunname veya adalet fermanı dili yoktur. öte yandan osmanlı'da kanun yapma yetkisini haiz bir kurul tarafından hazırlanmamıştır. (osmanlı'da yasa yapma şekli bellidir.*) halkın kazanımları söz konusudur ancak bunlar oldukça sınırlıdır. sened-i ittifak'ta amaç halk değil, merkezin kendini sağlama almasıdır. sonuç olarak uygulanamamış dahi olsa osmanlı padişahının yetkileri sened-i ittifak'la ilk kez sınırlanmış mıdır? evet. önemli olan budur. (bkz: nüve)

    (bkz: habeas corpus)
  • sened-i ittifak konusunda iki farklı değerlendirme mevcuttur. birincisi; ona olumlu değer vermekte, onu hukuk konusunda yüceltmektedir. ancak uygulanmasından hayal kırıklığı duyulmaktadır.
    ikinci görüş ise; ona olumsuz bakmakta ve onun varolan feodal durumu meşrulaştırdığını ileri sürmektedir.

    halil inalcık, sened-i ittifak için liberal demokratik gelişmelerin hazırlanmasına yetecek niteliklere sahip olmadığını düşünmektedir.

    sina akşin ise, kurumsallaşma getirmemesi, ticaret ve kent özelliği ile ilgili bir kaygı taşımaması, padişahın yetkilerini sınırlayamaması gibi sebeplerden dolayı sened-i ittifakı demokratik bir adım olarak değerlendirmenin yanlış olacağını belirtmektedir.