şükela:  tümü | bugün
2110 entry daha
  • 27 kasım 2019 tarihli yazısı.

    alevilere dair bir not

    alevilik/bektaşilik hadisesiyle ilk tanışmam 1977’dir. yaş 21, daha önce kulağıma çalınmış elbette, ama kanlı canlı görmek başka.
    sevgili bir dostumuz hacıbektaş’ın ileri gelen ailelerinden birinin kızıydı. festival münasebetiyle gittik, birkaç gün evlerinde konuk olduk, sohbet ettik, çok şey öğrendik. osman kavala ve yıldırım türker’le üçümüz. aynı yıl ve ertesi yıl yolumuz dersim’e düştü. mazgirt ve ovacık’ta vakit geçirdik, munzur gözelerini ziyaret ettik. eğitildik.
    78’de osman’la beraber hatay samandağ. sahildeki hızır makamı’nı tavaf ettik, antik doğa dinlerini tartıştık. 1989’da gene yolum düştü, hızır makamı’nın ak sakallı dedesiyle sohbet ettim, bana ısrarla nusayri inancının islam’la bağdaştığını kanıtlamak için çabaladı. sonra bilgili bir arkadaş eşliğinde dağda arabi adını verdikleri dergaha yürüdük, epey öykü dinledim. (şimdi yolu asfaltlamışlar, o zaman yeni dozer girmişti.) 2000 olmalı, yine hatay’da arabaya bir otostopçu aldım. genç bir adam, hayli bilinçli alevi militanı çıktı, bir saatten fazla ben sordum o anlattı. sonra 2011, paris’teki ulusal kütüphane’de suriye alevilerine ilişkin fransız idaresi zamanında yazılmış birkaç rapor ve makale buldum, okudum.
    91’de budapeşte’de gül baba türbesini, 93’te eskişehir seyitgazi’deki dergahı, 99 olsa gerek darende’de somuncu baba dergahı ile çilehaneyi ziyaret ettim. her seferinde bulabildiğimi okuyup cehaletimi hafifletmeye gayret ettim.
    2004-2005’te bir şey için gerekti, erdebil dergahı, haydar, cüneyd, şah ismail hakkında üstüste birkaç kitap okudum. tarihi süreç ilk o zaman kafamda netleşti sanırım. 2014’te hapisteyken hatayi divan’ını baştan sona gözden geçirdim. asıl amacım kelime avlamaktı tabii, ama içerik de iyi kötü kafamda yer etti.
    yani uzman filan değilim ama büsbütün bilgisiz de sayılmam.
    *
    anladığım şu.
    alevilik, memlekette çeşitli zamanlarda ve çeşitli gerekçelerle islami egemen kültüre boyun eğmeyi reddeden grupların en önemli ortak platformlarından biri olmuş.
    1. başlıca unsurlarından biri türkmenler. islami öğretinin cenderesine girmeyince, doğal olarak, eski animist mit ve törelerinin bir kısmını korumuşlar. sadece “animist” demek de doğru değil sanırım, çünkü bildiğiniz gibi türkler 750 ile 1250 arasındaki yarım binyılda budizmle, maniheizmle ve nasturi hıristiyanlıkla da epey haşır neşir olmuşlardı. alevi masal ve destanlarında bu dinlerin de izini okumak mümkün.
    şöyle de bakabiliriz: şehirlerde ve trafiği yoğun olan yerlerde islami otoritenin baskısına direnmek güç. o yüzden taşranın en kuş uçmaz yerlerinde, formel medeniyetten en uzak yaşayan unsurlar, dini non-konformizmi koruma şansını elde etmişler.
    2. alevi nüfusun yaklaşık yarısı, en azından %40’ı kürt ve zaza. orta asya ile bir alakaları yok. bir dizi zerdüşti veya hıristiyan-ermeni geleneğini korumuşlar.
    3. arap alevileri belirgin bir şekilde ortadoğu hıristiyanlığının izlerini taşıyor, 1500 yıl öncenin hıristiyan simge ve polemiklerini tartışmaya devam ediyorlar. keza arnavut bektaşileri rum ortodoks geleneğinin izlerini üzerlerinden atmış değiller.
    4. tahtacılar, çepniler ve abdallar gibi marjinal grupların aleviliği belki etnik bir kökenden ziyade toplumsal işlevle ilgili bir dışlanmanın sonucu. toplumsal düzenin dışında yaşıyorsan, toplumun resmi ideolojisine de pek kulak asmazsın.
    islam’dan çıkmanın cezası, biliyorsunuz, ölümdür. ehlibeyt yandaşlığı, dinden çıkma suçunu işlemeden islam’a uzak durmanın tek legal yolu olmuş. daha doğrusu yarı-legal: çünkü 16. yy’ın kriz günlerinde islam fakihleri kızılbaşların katline fetva vermişler; sonraki zamanlarda da dönem dönem o fetvaları hatırlamışlar. beş benzemezi bir araya getiren ortak zemin bu tehdittir sanırım. açıkça muhammed’i terk edemiyorsan, ali’ye sarılırsın.
    1470-80’lerden itibaren tüm osmanlı toprakları erdebil’den esen ihtilal rüzgarının etkisiyle dev bir ayaklanmaya tanık olmuş. bugün bildiğimiz şekliyle ali inancı üzerine kurulan alevilik o ayaklanmanın potasında şekillenmiş. sultan ıı. bayezid ayaklanma ile düz yoldan baş edemeyeceğini hissedince alevi itikadına yakın fakat osmanlı’ya sadık bir versiyonunu örgütlemeyi akletmiş. bektaşilik de öyle doğmuş. bir tür ortanın solu diyelim.
    *
    luwi diye bir halk ve luwice adlı dilden mö 1300ler ile 1100’ler arasında hitit kraliyet arşivleri söz ediyor. dilin bir versiyonu adana-antep taraflarında mö 800’lere dek kullanılmış görünüyor. ancak isme mö 1190’lardan sonra ms 20. yy’a dek hiçbir yerde tesadüf etmiyoruz. roma ve bizans kayıtlarında böyle bir halkın en ufak izi yok (ki rom ile rum’un yazı geleneği hayli kuvvetlidir; günümüze kalan kayıtları da, batılı ulema sağ olsun, didik didik edilmiştir.) ermeni ve süryani tarihçilerinde yok. araplarda yok. osmanlı kitabetinde de yok. hitit arşivleri kapandıktan sonra bu ismi ilk telaffuz eden yanılmıyorsam 1919’da emil forrer yahut ertesi yıl bedrich hrozny olmalı.
    arada geçen üç bin küsur yılda ismin hiç kimseye sezdirmeden yer altında yaşadığına inanmak için çok geniş bir hayal gücü gerekiyor – ya da çok kısıtlı tarih bilgisi. kaldı ki l ve w gibi son derece problemli iki fonem içeren bir adın, velev ki yaşasa nasıl bozulmalara uğrayacağını kestirmek de kolay değil. mesela mö 1. binyılda antalya yöresinde yaşayan lukwa/lykia adı ile konya yöresinde anılan lukawania/lykaonia adı luwi’nin post-hitit versiyonları mıdır? bilemiyoruz.
    alevi adı, en ufak kuşku yok ki arapça, “ali’ci, ali yandaşı” anlamında ?alawî. ayn harfiyle ???? yazılır. mevla’dan mevlevi, musa’dan musevi, sema’dan semavi, basra’dan basravi gibi telaffuz edilir.
    osmanlı zamanında bugün alevi adını verdiğimiz zümreler genellikle bu isimle anılmamış. kızılbaş tercih edilen isim. aliyar, alidost, alikulu, şahkulu, şahseven gibi adlar kullanılmış. alevi, tıpkı musevi ve isevi veya nasrani gibi “kibar” sayılan bir hüsnütabir.
    sözcüğün aniden ön plana çıkması, şimdi sıkı durun, fransızların işi. fransızlar 1919’da suriye yönetimine gelir gelmez ilk iş olarak lazkiye’de bir alevi özerk bölgesi (territoire des alaouites) kurmuşlar, 1930’larda burayı lübnan gibi ayrı bir devlet yapmayı düşünmüşler. hatay’ın türkiye’ye mi mutasavver alevistan’a mı verileceği o esnada tartışma konusu olmuş. antakya ve samandağ’da “aleviler” lazkiye lehine birtakım çabalara girmişler. türk gazetelerinde alevi adının patlarcasına boy göstermesi tam olarak 1937’nin ilk günlerine rastlıyor. “ermeni ve alevilerin” hain planlarına ilişkin o günlerde güzide türk basınında bugünkü yandaş basına rahmet okutan hamasetnameler gırla gitmiş. oysa 1937’den önceki yeni yazı gazetelerde alevi adı bir kez bile geçmiyor. eski yazıda da geçtiğini pek sanmam, ama eski yazı gazetelerin sorgulanabilir arşivleri henüz bulunmadığı için kesin bir şey söyleyemiyorum.
    *

    alevi yerleşimleri haritasını daha önce de bir iki kez paylaşmıştım. çok ilgi çektiğinden, gene buraya iliştireyim. eski versiyona birkaç nokta eklendi, birkaçı düzeltildi. mesela kofçaz’ı bilmiyordum, kırklareli’nin tepesindeki noktalar onlar.

    (yorumlarda da kaliteli bir tartışma yaşanmış.)
    http://nisanyan1.blogspot.com/…hadisesiyle-ilk.html
  • perişan ve eziyetçi kadınlar
    sude için türk dil kurumu’nun isimler sözlüğü “1. sürülmüş, 2. boyanmış, sürmeli” tanımlarını vermiş. prof. dr. cem dilçin’in tdk’ya oranla biraz daha derli toplu, ama son tahlilde yine çok amatör olan sözlüğü “sürülmüş, ezilmiş” diye yorumlamış. belli ki farsça sözlüğe bakmışlar, bir mana çıkaramamışlar.
    biz de bakıyoruz. burhan-ı katı “ezilmiş, sıvanmış”, lehce-i osmani “sürtülmüş, sürülmüş”, steingass “rubbed, worn, triturated, melted, effaced”. fersude var bildiğimiz, “cılkı çıkmış, eskimiş, perişan” anlamında. “sürmeli” diye bir anlam hiçbir yerde görülmüyor, onu belli ki ‘olsa olsa’ metoduyla tdk uydurmuş. olur mu böyle kadın ismi?
    nitekim yok. internette bulduğumuz nâmhâ-e farsî sitelerinde böyle bir isim çıkmıyor. antika farsça isimlerin asıl diyarı hindistan ile pakistan’dır, maneka gandhi ile uzeyir hüseyin’in muslim & parsi names’i de eksiksize yakın bir derleme. orada da yok. türkiye’ye özgü bir isim olsa gerek. tahminen nispeten yeni olmalı. 2009 nüfusu 485 kişi, yerleşik köklü isimler genellikle bu kadar az olmaz.
    29 kasım 2019 tarihli yazısı.

    peki nereden çıkmış?

    birinci olasılık, asûde “dingin, sakin”, farsça. asude, asüde, asuda ve aysuda cinsinden nüfusu 1522. mümkün.
    ikinci olasılık sûdâbe, eski kraliçelerden, keykâvus’un eşi, siyavuş’un annesi. kötü kadındır, seks delisidir, rüstem tarafından kılıçla ikiye kesilerek cezasını bulmuştur. gene de 37 kişi var türkiye’de bu adı taşıyan, üstelik bir kısmı sudave olmuş. ama yok, bu zayıf olasılık.
    üçüncü ve en güçlü olasılık sûdiye, 3939 kişi, arapça “kara kız” anlamında. tıpkı dürre-dürriye, bedre-bedriye, hamide-hamdiye, hasibe-hasbiye, kübra-kibriye gibi varyasyon yapılmış olmalı.
    peki sûdeluyun’a ne dersiniz? inanmayacaksınız ama türkiye’de bu adı taşıyan 23 kadın var. ????????? yani “gözlerin karası”. tdk sözlüğünde ara ki bulasın.
    *
    cevriye. türk dil kurumu’na göre “eziyet, sıkıntıyla ilgili olan”, prof. dr. cem dilçin’in sözlüğüne göre “eziyet eden, sıkan, üzen” imiş. var tabii öyle kadınlar, hepimize denk gelmiştir, ama hakikaten aklınız alır mı, en öküzünden de olsa ana babanın evlatlarına bu anlamda bir isim vereceğini?

    nitekim türkçe isimlerin değişim kalıplarına dair en ufak bilgisi olan biri derhal bilir, ismin aslı cevheriye’dir, ya da cevahiriye. farsçadan arapçalaşmış cevher, çoğulu cevahir: “kıymetli taş, mücevher”. elmas, zümrüt, yeşim, inci, öyle şeyler.

    http://nisanyan1.blogspot.com/…ziyetci-kadnlar.html
2 entry daha