şükela:  tümü | bugün
448 entry daha
  • "yazım kılavuzu"nun 27'nci baskısının "sunuş"undaki ve türk dil kurumu uzmanı betül eyövge yılmaz'ın verdiği bilgilere göre bitişik yazılan birleşik kelime takıntısı, 1965'te "yeni imlâ kılavuzu" adıyla çıkarılan yazım kılavuzunun almancadaki bitişik yazılışları örnek almasıyla başlayan kurum. dil derneği, bu takıntıyı hâlâ sürdürmektedir. yine tdk uzmanı'ndan alınan bilgilere göre bitişik yazılma kurallarına uymadığı hâlde gelenekselleşmiş olarak bitişik yazılan yaklaşık 160 birleşik kelime varmış. bunları, alfabetik sırayla verirsek önümüze şöyle bir tablo çıkıyor:

    açıortay, adamakıllı**, adamkökü, adamotu, âdemotu, ağırbaşlı, ağırcanlı, ağırkanlı, ahududu*, akarsu, akaryakıt, akciğer, akkor, aksakal, aktöre, akyuvar, altyapı, alyuvar, anamal, anaokulu, anapara, anayasa, anneanne, atardamar, atarkanal, atasözü, aybaşı, ayçiçeği, ayçöreği;

    babaanne, basmakalıp, başıboş, başıbozuk, başıkabak, başsağlığı**, başörtü, başvurmak, belki**, beşibirarada**, beşibirlik**, beşibiryerde, bilirkişi, bindallı, biraz, birçok**, birçoğu**, birdenbire, birdirbir, birkaç**, birkaçı**, birtakım, bozkır, bugün, buzdolabı, büyükelçi, büyükşehir;

    çörekotu**, çünkü**;

    darmadağın, darmadağınık, darmaduman, denizaltı*, denizaşırı, derebeyi, derebeylik, dereotu, dışbükey, dikdörtgen, dipnot, doludizgin, dolunay, dörtkenar, dörtnal, dörtnala, düzayak, düzyazı;

    ebekuşağı, ebemkuşağı, enikonu, erbaş*, eşkenar, etobur;

    gelgelelim, gelişigüzel, genelkurmay**, giderayak, gitgide**, gökyüzü, gözyaşı, günaşırı, güvenoyu;

    hâlbuki**, halkoyu, havaalanı, havalimanı, hayhay, herhangi, hiçbir**, hiçbiri**;

    içbükey, içgüdü, içtepi, içyağı, içyüz, ikizkenar, ilkbahar, ilkokul, ilköğrenim, ilköğretim, ilkyaz, ipucu, işbaşı**;

    kabataslak, kahverengi, kamuoyu, karaciğer, karekök, karmakarışık, kartopu*, kasımpatı, katsayı, kenarortay, kelaynak, kırmızıbiber**, kırmızılahana**, kırmızıturp**, kongövde, kumbaşı**, külhanbeyi, külhanbeylik, külkedisi;

    mademki**, meğerki**, milletlerarası, milletvekili, murdarilik;

    ocakbaşı**, omurilik, ortaokul, otobur, oysaki;

    önayak, öngörmek, öngörü, önsezi, öteberi, özdeyiş;

    paralelkenar, pekâlâ, pekiyi;

    sanki**, sıkıyönetim**, sıradağ**, sivrisinek**;

    takımada, takımyıldız, tekdüze, tekel**, tepetakla, tepetaklak, tereyağı, tıpkıbasım, tıpkıçekim, toplardamar, topyekûn, tozpembe;

    uluslararası;

    üstyapı**;

    varoluş, varsayım, vazgeçmek;

    yanardağ, yarıçap, yarımada, yarıyıl, yavrukurt, yerküre, yeryüzü, yeşilbağa**, yeşilbiber**, yeşilçekirge**, yeşilsazan**, yılbaşı, yöneylem, yüznumara, yüzyıl;

    zeytinyağı.

    neden bitişik olduğu tartışılan kelimeler: yeşilfasulye, yeşilsoğan, yeşilzeytin.

    dipnot: "yazım kılavuzu"na göre bitişik yazılan birleşik kelimeler, temelde kelimelerin her ikisinin veya ikincisinin anlamını yitirmesi nedeniyle bitişik yazılıyor. sonra da belli başlı kurallar saptanmış veya belirlenmiş. yıldız koyduğum kelimeler -tdk uzmanı paylaşmasına karşın- ya her ikisi veya ikincisi anlamını yitiren ya da "yazım kılavuzu"ndaki bir kuralla ilişkili olduğunu düşündüklerimdir. yani bu kelimeler, gelenekselleşme yerine bir kurala dâhil oldukları için bitişik yazılmış olabilir veya mevcut kurallardan birisiyle niçin bitişik yazıldığı açıklanabilir. kendi bilgi ve araştırmalarıma göre örnek verirsem "ahududu" bitkisinin ne "ahu"yla ne de "dudu"yla ilgisi var. bitişik yazılan "kartopu" nun ilk anlamı; -her ne kadar gerçek olan ve ayrı yazılan kar topuna benzese de- bir bitki, ikinci anlamı da mecazen "beyaz ve tombul" demekmiş. ayrı yazılan bir "deniz altı" varken deniz aracı olan "denizaltı"nın bitişik yazılması, "dizüstü (bilgisayar)" bitişik olmasıyla eş tutulabilir. "erbaş"sa bir topluluğun yöneticisi anlamındaki "başı"yla kurulan sözlerin bitişik yazılmasıyla açıklanabilir. iyelik eki düşmüşse "yazım kılavuzu"ndaki söz konusu kuraldan sonra bu sözü de örnek verip bir bütünlük sağlarsın.

    uyarı: girdi, yeni kelimeler öğrenildikçe güncellenecektir. sonunda iki yıldız bulunan kelimeler, bir kuralla ilişkili göremediğim veya unutulduğunu düşündüğüm (ki'li bağlaçlar) için sonradan kendimin ekledikleridir. yanlış yorum veya hata olabilir, bunu göz önünde bulundurmanızı öneririm. tavsiyeler üzerine eklediğim sözler de bulunmaktadır. katkıda bulunan ve bulunacak herkese şimdiden teşekkür ederim.
  • güncel türkçe sözlük'teki fiil tanımlarında geronimo türkçesi kullanan kurum. fiiller, çekimsiz diye tanımlar da böyle yapılmaz ki. ya tanımları değiştirin ya da özneleri, ayraç içerisine alın. öbür sözlükler*** bunu düşünmüş.

    (bkz: #60385722)
3 entry daha