şükela:  tümü | bugün
  • arnavutluktan cin e kadar olan cografyada belki de en rahat anlasilan turkcedir. yuan in uzerinde bu dille ama arap alfabesi ile "çukaşko halik bankasi" yazar. çincenin etkisi altina girmistir dogal olarak. rahmetli orsan oymen bu bolgeye gittigi zaman bu haber yerel bir gazetede "turk habaratçısı orsing oyming geldi" şeklinde verilmişti.
  • aşağıdaki metinden türkiye türkçesi ile olan benzerliği öğrenilebilir:

    bir gun sevmedigi bir komsusu nasreddin hoca'nin kapisini caldi; bir gunlugune esegini kendisine vermesini

    rica etti. hoca:

    - esek evde yok, dedi.

    tam sozunu bitirmisti ki ahirdan esegin sesi yukseldi. hoca'nin komsusu:

    - koca, dedi, bunu sana hic yakistiramadim. yaziklar olsun, esek burada oldugu halde yalan soyluyor, bana "yok" diyorsun. iste anirip duruyor mubarek.

    hoca hidettle cevap verdi:

    - sen ne acayip adamsin yahu! asil sana yaziklar olsun. bir esegin cikardigi sese inaniyorsun da benim gibi ak sakalli bir adamin sozune inanmiyorsun.

    *

    bir kün yahşikurmeydighan bir hoşnisi nasirdin hojaning işigini urup, eşegini bir künlik ötnige berişini soraptu.

    hoja:

    - eşek öyde yokh, dedi.

    sözini tügütüş bilenla oyining arkhisdin eşigining hangirighan avazi çikhti. hojining hoşnisi:

    - hoja, dedi, buni sanga hiq maslaşturalmidim. hijili bolghin, eşek buyerde turup tursa yalghan sözlevatisen, manga 'yokh' devatisen. u hangirap turvatidughu.

    hoja şiddet bilen javap berdi:

    - sen ajayip adamkensen, ya! özeng hijalet bolghin. bir eşekning çikharghan avazigha işinivatisen, hejep mendek bir akh sakhallikh adamning sözige işenmeyvatisen.

    (uighurlanguage.com adresinden alıntıdır, okuma kolaylığı açısından x ş, q ç olarak yazılmıştır.)
  • uygur turkcesi, turk dillerinin dogu grubuna dahil olup cin'in sincan ozerk bolgesi, kazakistan, kirgizistan, ozbekistan cumhuriyetlerinde konulmaktadir. sadece sincan o.bolgesinde yaklasik 7milyon 200bin konusucusu oldugu tahmin edilip, bu bolgenin 5te 3'u bu dili konusan nufusa aittir. uygur turkce'sinin temel soz dizimi ozne nesne yuklem seklinde olup, diger altay dilleri ve japonca ile benzer ozellikler gostermektidr. ayni zamanda diger turk dillerinde'de gorunen fiil kokune ozel anlamlar iceren eklerin gelmesine imkan saglayan eklemeli bir dildir. modern uygur turkce'si eski uygur turkcesi ve orta donem uygur turkcelerinden farklilik gostermesi nedeni ile yeni uygur turkcesi olarak adlandirilsa da, genel olarak kolayliga gitme amaci ile uygur turkcesi ya da uygurca olarak adlandirilmaktadir. cince'den baski nedenleri ile, mogolca'dan tabiat nedenleri ile etkilenmis olmasina ragmen aradaki ses olaylarinin farkinda olan bir turkiye turku icin anlasilmasi o kadar da zor olmayan bir dildir. cin hukumeti son zamanlara kadar uygur dilinde liseye kadar egitim yapilmasina izin vermis olsa da son zamanlarda artik ilkokuldan itibaren egitimin tamamen cince yapilmasina karar vermesi nedeni ile konusanlarinin cesitli sıkıntılara dusmesine neden olmustur.
    uygur turkcesinin yapisina donecek olursak soyle ornek cumlelerle gunumuz turkcesi ile karsilastirabiliriz.
    (not: uygurca'da turkce'de olmayan bir cok unlu ve unsuz sesler vardir, bu sesleri ne yazikki ozel alfabe ile burada ifade edemeyecegimden o karakterlere en yakin turkce karakterler ile yazacagim)

    duz etken cumle...
    muallim dars-ni başli-di
    (ogretmen ders-acc başla-dı) turkce'den farki uygurca'da belirtili nesne eki kullanilirken turkce'de datif eki kullanilmasi dogrudur yani gunumuz turkcesinde derse basladi deriz, uygurlalar ders-i basladi diyor gibi... sanki

    edilgen cumle
    dars başla-n-di
    (ders başlandı)

    duz etken cumle
    muallim ali-ni mahti-di
    (ogretmen ali-yi öv-dü)

    edilgen cumle
    ali muallim taripidin mahta-l-di
    ali öğretmen tarafindan öv-ül-dü (iki dilde de edilgen yapi kuruluslari hemen hemen aynidir, elbette farkliliklar olacaktir ancak daha sonradan arapcadan turkceye girmis olan "tarafından" yine ayni zamanlarda uygur turkce'sine de "taripidin" seklinde girmistir ve iki dilde de bu yardimci edilgenlik sozcugunun kullanimi gunluk konusma dilinde pek yaygin degildir... ne kadar benziyor degil mi? devam...

    galatasaray komanda fenerbahce komandi-ğa yen-il-di
    gs takimi fb takimi-na yenildi (fazla soze hacet yok)

    man u-nin-ğa alda-n-di-m
    ben o-na aldandim ( bu cumle biraz turkceden farklidir, bunu farkli kilanda u-nin-ğa kismidir, zira u turkce'deki ucuncu kisi zamiri "o" ile aynidir. ancak biz'de zamirden sonra hemen datif eki gelirken uygur turkcesinde nedeni hala bilinmeyen bir sekilde datif eki ile zamir arasina iyelik eki gelmektedir. ancak "u" yerine bir isim koyarsak mesela "man ali-ğa aldandim" olmaktadir... henuz aciklamasi olmasa da, turkce'de farkli yerlerde benzer durumlar oldugunu farkettim uzerinde ugrasiyorum bulursam yazarim...
    soyle ki; o-nun gibi birisini hic gormedim... burada "o" dan sonra nun iyelik eki geliyor ancak bunu bir isme donusturursek ali gibi birisini hic gormedim olur... bu durumda iyelik eki kalkmis oluyor.. buyuk ihtimalle orta turkce ve oncesi bu iyelik eki bayagi bir yaygin iken yavas yavas kalkmis bunlarda gunumuze yansiyan kalintilari olabilir diye dusunuyorum ama daha bir firin ekmege ihtiyac var...
  • kaplan ve ejderha filminde de genc kizimiz banyodayken yavuklusunun soyledigi sarkinin dili. tabi elemanimiz sincanli bir haydut oldugundan son derece dogal bir durum. bir misrasi oldukca net anlasilabiliyor bu sarkinin. benim anlayabildigim kismi asagi yukari soyle birsey: "gordugum su guzel kiz xxxxx* gibi"
  • ornek:
    "
    bilig biling ya begim,
    bilig sana es olir.
    bilig bilen olerke,
    bir gun devlet yar olur.
    "

    tercumesi:
    "
    bilgi bilin ya beyim,
    bilgi sana es olur.
    bilgi bilen o ere,
    bir gun devlet yar olur.
    "
  • budist uygurca ve maniheist uygurca olmak üzre iki kola ayrılan, eski türkçe'nin göktürkçe dışında kalan kısmı. temel olarak her iki uygurca da aynı dil özellikleri gösterir fakat maniheist uygurca, ek içindeki düz sesleri yuvarlaklaştırma eğilimindedir. söz gelimi, duyulan geçmiş zaman eki (mış, miş, muş, müş) maniheist uygurca'da maş, meş şeklinde kullanılır.
  • türkiye türkçesi ile garip bir yakınlığı olan dil. hani azerice öyle böyle anlaşılıyor. coğrafya yakın, tarih daha yakın dönemlere kadar ortakmış falan da, aradaki özbekçe, kazakça, kırgızca gibi dillere oranla türkiye türkçesine daha yakın olması enteresan.

    http://www.youtube.com/watch?v=sndm2z0xbc4
  • muazzam bir uygurca-ingilizce sözlük için tıklayınız >>> http://www.uyghurdictionary.org/
  • otuziki harften oluşan bir türk dilidir. doğu türkistan ve kazakistan'da geneli ( adından da anlaşılacağı üzere ) uygur olan yaklaşık 10 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır.