şükela:  tümü | bugün
  • tam ismi publius licinius valerianus olan, imparator olmasıyla augustus ismini de alarak publius licinius valerianus augustus olarak tarihe geçen roma imparatoru. milattan sonra 253 - 260 yılları arasında roma imparatoru olan valerian'ın imparatorluğu, roma için zaten berbat** bir yüzyıl olan 3. yüzyılın en kötü yıllarından bazılarına denk düşmektedir. roma ekonomisi çok kötü durumdadır, şiddetli siyasi çekişmeler ve imparator koltuğuna kimin oturacağına dair iç savaşlar üst üstedir, doğu avrupa ve anadolu topraklarında romalıların tabiriyle "barbar"* gotlar* roma ordularını ve şehirlerini perişan ediyor, doğuda ise şah 1. ardeşir'in oğlu 1. şapur hükümdarlığında sasani imparatorluğu roma'nın antakya ve suriye bölgelerini ele geçirmiştir ve tüm bunlar yetmezmiş gibi bir de cyprian vebası* günde 5000 kişinin canını alacak kadar şiddetli bir şekilde yaşanmaktadır. bir gün biri size "perfect storm" ne demektir diye sorarsa roma imparatorluğu'nun üçüncü yüzyıl krizi'nden bahsedebilirsiniz.

    251-253 arasında imparator olan trebonianus gallus'a karşı ayaklanan moesia birlikleri komutanı aemilianus'un ayaklanmasını durdurmak üzere ren lejyonlarının** - ki bu lejyonlar imparatorluğun en güçlü lejyonları arasındadır - başında güneye doğru ilerleyen valerian, aemilianus'un üç aylık imparatorluğuna son verir ve imparator olur (valerian'ı yardıma çağıran trebonianus gallus, valerian gelmeden ölmüş, imparatorun öldüğünü öğrenmesine rağmen valerian güneye doğru ilerlemesini durdurmamıştır). imparator olmasının ardından ilk amacı sasanilere kaptırılan toprakları geri almak olmuş ve antakya ve suriyeyi doğu seferi düzenleyerek 257'de tekrar roma topraklarına katmıştır. sonraki yıl gotların küçük asya'yı** talan etmeye başlaması üzerine 259'da ordusuyla birlikte o dönemki adıyla edessa'ya yani şanlıurfa'ya hareket eder, ancak bu sırada lejyonlar arasında veba yayılmaya başlar ve ordu oldukça zayıf düşer. bunun üzerine 260 yılında 1. şapur kumandasında sasani ordusu edessa'da valerian'ın ordusunu kuşatma altına alır ve roma ordusunu yener. bu muharebe kaynaklarda edessa muharebesi* olarak geçer. edessa muharebesi'nde valerian esir düşer ve pers ellerinde esaret altında öldüğü tahmin edilmektedir. bazı kaynaklara göre 1. şapur tarafından aşağılanıp köle gibi kullanıldığı ve sonra da öldürüldüğü söylenirken, başka bazı kaynaklarda ise valerian'ın esaret altında görece iyi koşullarda yaşadığı ve hatta romalı askerlerin band-e kaisar***** inşa etmesinin ardından 1. şapur tarafından serbest bırakıldığı söylenir.

    kim bilir, valerian'ın olaylarla dolu hayatı gerçekte nasıl sona erdi? hep merak ederim böyle küçük detayları. her neyse...
  • ms. 253-360 arasında roma imparatoru olan bu abimizin mükemmel bir çıplak bronz heykeli, burdur'daki boubon antik kentinde bulunmuştur. kafası, kolları, elleri, ayakları ve bir bacağı olmasa da ve sadece torso halinde yani gövde halinde bulunsa da çok etkileyici bir heykel. burdur müzesi'nde görülebilecek olan bu heykelin baş kısmının amerika’da poul getty müzesi'nde, bir bacağının ise danimarkalı bir koleksiyoncuda olduğu söyleniyor.
    seksi fotoğrafları için bkz. 1, 2.
  • sasani kralı tarafından rehin alınır. rivayet odur ki, persler tarafından derisi canlı canlı yüzülerek, içine saman doldurulur. ihtimal dahilinde değil.
    40 bin askerle fırat nehrini geçerken, yenilip bu hale getirilmek pek makul değil. tamamen sasani sanrısı.
  • ansiklopedi bilgimden hatırladığım kadarıyla, iranda nakş-ı rüstemde büyükçe dağdaki kayalar üzerinde kabartması olan roma imparatoru ve generali. kaya kabartmasında edessa savaşı galibi sasani imparatoru 1. şapur valerianı esir etmiş, at üstündeyken, yerde diz çökmüş valeriana kılıcını doğrultmuş şekilde betimlenmiştir.
  • iran'da persepolis yakınlarındaki bu rölyef çok bilinir.
    https://i.ibb.co/g9sscvc/pers.jpg

    iranlıların naqsh-e rustam(rüstem'in resmi) dedikleri nekropol alanındaki bu rölyefte sasanilerin, roma'ya karşı kazandığı edesa zaferi betimlenmiştir.
    at üzerindeki kişi sasani imparatoru shapur'dur.
    onun önünde eğilip biat eden kişi de roma imparatoru valerianus'tur.

    valerian'ın shapur ya da şahpur'a mağlubiyeti tedbirsizliğindendir.

    valerianus 70 bin kişilik devasa roma ordusu ile doğu seferine çıkıp sasani tehdidini ortadan kaldırmak istiyor.

    lakin sasani ordusunun neredeyse tamamı süvarilerden oluştuğu için saldırmıyor ve edesa'ya (urfa) çekilip savunmada kalıyor.
    bu arada roma ordusundaki mağrip lejyonu'nda veba ortaya çıkıyor ve hızla bir salgına dönüşüyor.

    tabi veba salgını nedeniyle urfalılar "senden ötürü" diyerek valerianus'u suçluyorlar.

    valerianus bunun üzerine sasanilerden barış talep ediyor ama sasaniler kabul etmiyor.

    barış teklifi kabul edilmeyen valerianus ordusunu toplayarak sasanilere saldırıyor, fakat yeniliyor, 20 bin kayıp vererek edesa'ya geri çekiliyor.

    tabi işler iyice çığırından çıkınca valerianus bir kez daha barış talep ediyor, her şartı kabul edeceğini söylüyor.

    shapur'da bunu barışı görüşmek için yalnız gelmek şartıyla çağırıyor.
    valerianus çaresiz yalnız gidiyor buluşmaya ve hoop sasaniler tek buldukları roma imparatorunu tutukluyorlar.

    sonra da valerianus'u shapur'a hizmetçi yapıyorlar.
    öyle ki valerianus, shapur ata binerken eğiliyor ve shapur onun sırtına basıp ata biniyor.
    https://i.ibb.co/df0bfxz/valerian.jpg

    daha sonra valerianus ölünce derisi yüzülüp kırmızıya boyanıyor ve gelen romalı elçilere sergileniyor.

    ne acı bir son.
    ne oldum değil, ne olacağım diyeceksin.

    romalılar da böyle işte.
    kendilerini hep üstün görür, mağrurdurlar.
    kendilerini yenilmez sanarlar.

    ama başkasının yumruğunu yemeyen, kendi yumruğunu balyoz zannedermiş. valerianus'un ki de o hesap.