şükela:  tümü | bugün
  • yaratici problem çözme

    her insanın günlük yaşantısında karşılaştığı çeşitli problemler vardır. faturaları ödemeyi unutmak, arkadaşlarımıza tanıştıracağımız kişinin adını hatırlayamamak, alışveriş yapmak için zaman ayarlamak ya da patlak bir tekerle baş başa kalıp kara kara düşünmek günlük hayatımızdaki tipik problemlere birkaç örnek olarak gösterilebilir. durumu daha da karışık hale getiren ise birisi için problem olan olayın bir diğer kişi için pek bir anlam ifade etmemesidir. bu gibi durumlarda insan en yakınındakilerin bile problemlerini anlamakta güçlük çekebilir.

    problemleri çözmek için gereken çabalar bilişsel süreçle doğrudan ilişkilidir. daha açık ifade etmek gerekirse problemi çözmek için “düşünmek” temel koşuldur. problem çözme düşüncenin uygulamaya geçirilmesidir ve bu uygulamalı düşünme türü düşünmenin diğer iki türüyle de yakın ilişki içindedir. bunlar yaratıcı ( farklı ) “creative (divergent)” düşünme ve eleştirel (analitik) “critical (analytical)” düşünmedir. yaratıcı ve eleştirel düşünme araştırmacı, sorgulayıcı düşünme türleridir ve hem kendi doğaları gereği hem de problem çözme amacına yönelik sorgulama ve bilgi toplama süreçlerini gerçekleştirirler.

    çocuk düşünmeyi problem çözmeyle birleştirince hayattaki başarının anahtarını elde etmiş olacaktır. problem çözme etkinlikleri çocuğun düşünme ve sorgulama becerilerini geliştirecektir. sonuca ulaşmak çocukta kendine güven ve kabiliyetin gelişmesine yardımcı olacaktır. kendi yeterliliğinin farkına varan çocuk fikirlerini diğerleriyle paylaşmaya başlayacak ve başkalarıyla etkili çalışmanın temelleri atılmış olacaktır.

    problem çözme etkinlikleri öğrencinin problemlere nasıl yaklaştığı, nasıl iletişim kurup öğrendiklerini gözlemlemek için en iyi yoldur. bilginin oluşum sürecini anlayıp anlamadığını ve bunu problem çözmede kullanarak uygulamaya geçirip geçiremediğini görmek için daha iyi bir yol yoktur. yaygın problemler üzerinde çalışmak çocukların deneyimlerini ve düşünce ağlarını geliştirir.

    problem kelimesi genellikle zor durumları belirtmek için kullanılır. bu kelime hayati derecede önemli zorlukları ifade edebileceği gibi, kimi ufak ve aşılması kolay pürüzleri de anlatmak için kullanılabilir. böyle geniş bir çerçevede ifade edilen problemleri çözmek için çok değişik karar verme süreçlerini göz önünde bulundurmak gerekmektedir.

    öğrencilere okullarda öğretilen problemler gerçek hayatta karşılaştığımız problemlere hiç benzemez. okuldaki problemler tek bir doğru cevaba odaklanmış, iyi ifade edilmiş, yapay, tecrübelerden uzak ve öğrencilerin hayattaki gerçek değerleriyle bağlantısızdır. genelde sadece varolan bilgiyi ölçmek için yaratılmışlardır. buna karşın gerçek hayattaki problemlerin her zaman tek ve doğru cevabı yoktur, çoğu zaman bulduğumuz çözüm problemi sona erdirmek bir yana yeni problemlere zemin hazırlar. çözümün doğru ya da yanlış olması önemli değil problem için uygun olup olmaması önemlidir. özünde yaşam zaten bir problem çözme sürecidir ve bu problemler okuldakiler gibi kusursuz şekilde hazırlanmamışlardır.

    açık uçlu problemler öğrencilerin yaratıcılığını ve düşünme yeteneklerini geliştirirler. şaşırtıcı problemler esnekliği ve farklı bakış açıları geliştirmeyi destekler. yaratıcılığı geliştiren sorular ve problemler bazı yetişkinlere ve çocuklara için sinir bozucu gelebilir. bu problemin farklı düşünmeyi gerektirmesinden kaynaklanır. buna alışık olmayan kişiler haklı olarak zorlanırlar. ancak şunu unutmamak gerekir ki yaşamda karşılaşılan problemlerin de neredeyse tümü farklı, yaratıcı düşünmeyi gerektirir.
    herhangi bir eğitim etkinliğinde sorulabilecek sorulardan biri “çözmeye çalıştığımız nasıl bir problem?” sorusudur. problemleri beşe ayırabiliriz; gerçek, gerçekçi, somut, kavramsal, soyut. aşağıda bu yollarla ele alınan bir problem örneğine yer verilmiştir.

    gerçek problem: çevrenizdeki her eve tek tek broşür dağıtmanız gerekse okuldan mı evden mi başlamak en hızlı yol olacaktır?
    gerçekçi: elverişli yolları belirlemek için yerel bir haritaya bakın.
    somut: çevredeki yolların bir örneğini yapın ve her olasılığı bu model üzerinde deneyin.
    kavramsal: broşürlerin neden dağıtıldığını, nerelere dağıtılacağını ve mümkün olan en uygun yolun ne olduğunu anlatan ya da açıklayan bir makale okuyun.
    soyut: mümkün olan yolları basitleştirilmiş bir tablo haline getirin. yönlerin şifrelerini araştırın.

    problem çözme sürecimizin çoğu bilinçsiz bir şekilde gelişir. problemlerle her an karşı karşıya olduğumuzdan onlar üzerinde uzun uzun düşünmeye onları analiz etmeye gerek duymayız. genelde sürekli karşılaştırdığımız problemler için basit çözümler geliştirmişizdir. neyi neden yaptığımıza, nasıl yaptığımıza dikkat etmeden adeta otomatik davranışlarla hareket ederiz. yürümeyi, konuşmayı, düşünmeyi ve problem çözmeyi bir şekilde öğreniverir, öğrendiklerimizi de sorgulamayız. bunun sonucunda problemlerimizi az çok halledecek yüzlerce alışkanlık geliştiririz ve onlarla yetinmeye çalışırız. yeterince özen gösterip çalıştığımızda ortaya çıkan çözümlerin yanında bu saydıklarımız etkisiz ve zayıf bir takım alışkanlıklar olarak kalmaktadırlar. bir problemden diğerine uyarlanabilecek çözümler geliştirmek elimizdedir. bunun için problem çözme tekniklerini ve aşamalarını iyi bilmemiz gerekir.

    bir problemi çözmede kullanılabilecek en basit teknik planla-yap-gözden geçir başlığıyla özetlenebilir. ama planlamadan önce problemin doğası anlaşılmalıdır.

    planla-yap-gözden geçir

    1. problemi anlama.
    bu aşamada aşağıdaki sorular kılavuzluk edebilir.
    · bilinen nedir?
    · bilinmeyen nedir?
    · nasıl bir çözüm peşindesin?
    · sonuca ulaşmanı engelleyen nedir?

    2. eylem planı.
    çocuklara bu aşamada takıldıkları yerde yetişkin desteği gerekebilir. aşağıdaki başlıklar bu konuda yardımcı olacaktır.
    · tüm etkenleri dikkate al. çocuk probleme geniş bir perspektiften yaklaşması ve bütün olarak görüp resmetmesi, elindekileri tekrar değerlendirmesi için yönlendirmek çok yararlı olacaktır.
    · benzer bir problem düşün. daha önceki deneyimleriyle bağlantılar kurmak, daha önce çözdüğü problemleri hatırlatıp aradaki benzerliklerin farkına vardırmak burada yetişkinlerin üzerine düşen görevlerdir. benzer bir problem bulmak çözüm arayışındaki en önemli adımdır.
    · problemi basitleştir. problemi parçalara ayırması için veya tüm olasılıkları bir arada düşünmemesi için çocuğun yönlendirilmesi onun eylem planını daha rahat gerçekleştirmesine yardımcı olacaktır.
    · problemin modelini yap. problemin şekiller, tablolar veya nesnelerle somutlaştırılması daha netleşmesi açısından etkili olacaktır.
    · planı kaydet. yapılanları ve alınan kararları kaydetmek ilerde oluşabilecek aksaklıkları önleyecektir. çocuklar planları hakkında konuşmaya ve tartışmaya yönlendirilmelidir.

    3. problemi çözme aşaması.
    problem çözme aşamasındaki çocuğa yardımcı olabilecek bazı stratejileri şöyle özetleyebiliriz.
    · çocuğun yaptığını tanımlama. çocuğun yaptığı çalışmalarla ilgili konuşmak hem öğrenimi destekler hem de kendi yaptığı işi gözlemleyip farkına varmasını sağlar.
    · çocuğa ne yaptığını sorma. bu sayede çocuk yaptığı çalışmanın dikkate değer olduğunu ve önemsendiğini hissedecektir.
    · ihtiyaç anında sürece destek verme. çocuklar bazen olaylara farklı açıdan bakabilmek için desteğe ihtiyaç duyarlar. problemin çözüm aşamasında zaman zaman sonuçtan uzaklaşacağını hisseden çocuklar farklı düşünmekten ve alternatifleri denemekten kaçınırlar. bu gibi durumlarda verilecek destek işleri kolaylaştıracaktır.
    4. gözden geçirme. gözden geçirme planlama ve gerçekleştirme süreçlerini tamamlar. geriye dönüp bakarak çocuk problem, plan ve önerdiği çözüm arasında ilişki kuracaktır. gözden geçirme bir sonraki problemin çözümünde de çocuğun yaptıklarını hatırlayıp tecrübelerinden faydalanmasını sağlayacaktır. çocukların neler yaptığını gözden geçirmelerinin en iyi tekniği onlardan yaptıkları işi size öğretmelerini istemektir. gözden geçirmenin esas amacı çocuğun öğrendiklerini yansıtması ve deneyimlerinden faydalanabilmesidir.

    gruplarda yaratıcı problem çözmenin ana hatları

    1. yaratıcı problem çözme için ortamın uygunluğu
    grup üyeleri;
    · diğerlerine güvenir ve birlikte çalışmanın gücüne inanır.
    · güdülenmiş, aktif katılımcıdır ve yaratıcılıklarını probleme yansıtır..
    · diğer grup üyelerinin fikirlerine yapıcı ve olumlu eleştirel bir yaklaşım içindedir.

    2. problem çözme sürecini öğrenme ve yaratıcılığı kullanarak uygulama.
    grup üyeleri;
    · problemi tüm yönleriyle teşhis edip ona odaklanır.
    · problemle ilgili gerçekleri bulur ve tanımlar.
    · hedefleri saptar ve çözüm için öngörülerini belirler.
    · düşünce kalıplarını bilir ve uygular, yeni ve özgün düşünceler geliştirebilir.
    · diğerlerinin fikirlerine değer verir ve fikrin gelişmesi için olumlu dönüt verebilir.
    · sistematik, eleştirel ve analitik düşündüğü gibi aynı zamanda sezgileriyle, yaratıcı ve farklı düşünür.
    · fikirleri değerlendirme tekniklerini bilir ve kullanır.
    · fikirleri örnekler aracılığıyla uygulamaya koyar.

    yaratıcı problem çözme çalışmalarına belirli kalıplar ve sınırlamalar getirilemez. daha önceden belirlenmiş kuralları sıkı sıkıya takip eden yaratıcı problem çözme çalışmalarının konunun özüne ters düştüğü görülür.

    öğretimde yaratıcı problemin kullanımı yaygın olarak şu şekilde görülür. öğrenciler tam tanımlanmamış, gerçekçi, karmaşık ve anlamlı bir problemle baş başa bırakılırlar.problemin önceden görülebilen ve kesin bir doğrusu olmamalıdır. öğrenciler uzmanlar gibi küçük gruplar halinde kısıtlanmadan verilen süre içinde bir çözüm üretmeleri için problemle karşı karşıya bırakılırlar. böylece öğrenci problemi çözerken ne öğrenip ne öğrenmemesi gerektiğine kendisi karar verir.

    örnek

    gail okuduğu kitabı bitirmeden kütüphaneye iade zamanı gelmiştir. kütüphaneye gittiğinde kitabı daha fazla ödünç alamayacağını çünkü bir başkasının kitap için sırada beklediğini öğrenir. bu problem sınıfa getirildiğinde öğrencilerle uygulanacak olan problem çözme çalışması sürecinde aşağıdaki soruların cevaplarına yanıtlar aramak sonuca ulaşmayı kolaylaştıracak ve süreci şekillendirecektir.
    · problemim nedir?
    · problemimi nasıl ifade edebilirim?
    · problemimle ilgili ne yapabilirim?
    · hangi çözüm en iyisi?
    · bu çözümü nasıl gerçekleştirebilirim?
    gerçekten ortada bir problem olup olmadığına karar vermek için çocuklar şu soruları sorarlar.
    · gerçekten yapmak istediğim şey nedir? (hedef)
    · beni bu isteğimi gerçekleştirmemden alıkoyan nedir? (engel)

    problem tam olarak tanımlandıktan sonra çocuklardan bu süreci yazıya dökmeleri ve tartışmaları istenir. gail problemini şu şekilde ifade etmiştir.
    · problemim nedir? ( problem = hedef + engel)
    hedef okumakta olduğum kitabı bitirmek istiyorum.
    engel kitabı yeniden ödünç alamıyorum.
    problem kitabı bitiremiyorum çünkü bir başkası kitabı okumak istiyor.
    · problemimi nasıl ifade edebilirim?
    a) okuduğum kitabı tam ortasındaydım.
    b) oldham kütüphanesinden arkadaşımla birlikte aldığımız kitabı önce o okudu ve sonra bana verdi.
    c) uzun bir kitaptı ve iade zamanı geldiği için hepsini okuyamadım.
    d) tekrar ödünç almak istedim ama bir başkası kitap için sırada olduğundan alamadım.
    öğrenciler beyin fırtınası yaparlar ve çözüm önerileri getirirler.
    · problemimle ilgili ne yapabilirim?
    a) arkadaşına kitabın nasıl bittiğini sor.
    b) kitabı kaçır.
    c) kitabı satın al.
    d) bir başka kütüphaneye kitabın onlarda olup olmadığını sor.
    e) kitabın arkadaşlarında ve akrabalarında olup olmadığını sor.
    · hangi çözüm en iyisi?
    bu soruya geldiklerinde çok iyi düşünmeleri gerektiği çocuklara belirtilir. her fikri tekrar değerlendirip pürüz olup olmadığına bakıp ondan sonra seçmeleri gerektiği belirtilir.
    gail kitabın ucuz bir baskısınız satın alarak problemini çözmeye karar verdiğini yazar.
    · bu çözümü nasıl gerçekleştirebilirim?
    bu aşama eylem planının yazılması ve planın uygulanması aşamasıdır. gail’in eylem planı şöyledir.
    a) babamdan kitabı almaya gitmek için izin isteyeceğim.
    b) kitabı almak için yeterince param olduğundan emin olacağım.
    c) babamdan beni kitapçıya götürmesini isteyeceğim.
    d) hangi kitapçıya gideceğime karar vereceğim.
    e) kitabı satın alacağım.

    yaratici problem çözme teknikleri

    dağın kralı

    bu teknik çok sayıda fikir veya tanım elde etmek için kullanılır. dağın kralı çocuklar için etkili bir oyundur. çocuklardan biri bir kütüğe çıkıp kendini kral ilan eder. diğerleri ise onu indirmeye çalışırlar. bu oyun problemi tanımlama ve çözüm önerileri geliştirme aşamalarında kullanılabilir. problemi en iyi tanımlayan veya en iyi öneriyi getiren kişi kütüğün veya sandalyenin üstüne çıkar. diğerleri ise getirecekleri daha iyi önerilerle kralın yerini almaya çalışırlar. problem çözme bir oyun olarak ele alındığında daha iyi sonuçlara ulaşılır.

    soru listesi

    bu tekniğin amacı mevcut olan fikirlerden yola çıkarak veya onlardan yararlanarak yenilerini bulmak veya onları geliştirmeyi kolaylaştırmaktır.
    uyarla bu ürün veya fikir başka hangi amaçlarla nerede kullanılabilir?
    yeniden diz anlamını, malzemesini, rengini, sıralanışını, kokusunu veya şeklini değiştirsem ne olur?
    büyüt yeni bir şey eklersem, daha uzun, daha kuvvetli, daha kalın veya daha yüksek yaparsam ne olur?
    küçült ayırırsam, içinden bir şeyleri çıkarırsam, daha hafif, daha kısa, daha ince yaparsam ne olur?
    yerine koy yerine ne kullanılabilir? hangi malzeme kullanılabilir? hangi teknikler kullanılabilir? başka kim? başka nerede? başka ne zaman olabilir?
    birleştir parçaları, üniteleri, fikirleri, grupları birleştirir, karıştırırsam ne olur?

    gazeteci soruları

    burada amaç olay hakkında bilgi edinmektir.
    5n1k soruları sorulur. bir olayda bu sorular sorulduğunda olayın tüm yönleri incelenmiş olmaktadır. ne? sorusu, olay hakkındaki bilgileri, niçin? sorusu, olaylar arasındaki nedenler, sonuçlar yargılar ve görüşleri ortaya koymaktadır. ne zaman? sorusu, olayların zamanlamasını, nasıl? sorusu ise teknikleri veya süreçleri belirler. nerede? sorusu, olayın geçtiği yeri, kim? sorusu da olayla ilgili kişiler hakkındaki bilgileri verir.

    ters beyin fırtınası

    bu tekniğin amacı problemleri araştırmaktır. bilindiği gibi beyin fırtınası bir probleme çözüm aramakla başlar. ters beyin fırtınası ise bireyin veya kurumun mevcut durumunu ele alarak ortaya çıkabilecek problemlerin tespitine yönelir. böyle problem ortaya çıkmadan önlenebilir.

    rol yapma

    teknik olaylara farklı açıdan bakabilmeyi amaçlar. rol yapma tekniği kişinin kendisini başkasının yerine koymayı gerektirir. bu teknik grupla birlikte bir oyun olarak da uygulanabilir. kişi kendisini başkasının yerine koyarak probleme bir de onun açısından çözüm aramaya çalışır. bu durum ortaya yeni fikirler çıkartabilir.

    iki kafa bir kafadan güçlüdür

    başkalarının görüşünü almak için kullanılan bu teknikle çok basit bile olsa, problem bir başkasıyla paylaşıldığında bir elin nesi var iki elin sesi var yaklaşımıyla daha kolay çözülebilir. ilk önce problem tanımlanır ve diğerlerinin bu probleme olan tepkileri ortaya çıkartılır. istenilen sonuçlar alınıncaya kadar işlem başka kişilerle tekrarlanabilir.

    problemin resmini çizmek

    bu tekniğin amacı problemin daha net farkına varmak, problemi onaylamaktır. doğru problemle uğraşılıp uğraşılmadığının saptanması için, problemin resmini çizmek etkili bir yoldur. resmi çizerken, kaçırılan noktalar tespit edilebilir ve yeni alternatifler üretilebilir. problemi resmetmek onu bir bütün olarak görebilmektir. eğer bu yapılabiliyorsa çözümü bulmak büyük ölçüde kolaylaşır.

    sıkıştırma ve uzatma

    bu teknik problemi analiz etmeyi amaçlar ve problem çözme sürecinin bir parçası olarak da kullanılabilir. sıkıştırma problemin kaynağını bulmak amacıyla, uzatma ise problemin gerçek boyutunu ortaya çıkarma amacıyla kullanılır.
    problemi sıkıştırmak yani kaynağını bulmak için “neden” li sorular peş peşe sorulur.
    örneğin:
    bunu neden yapıyorum?
    okulu bitirebilmek için.
    neden okulu bitirmek istiyorum?
    işe başlayabilmek için.
    böylece problemin temelinde “işe başlama” olduğu açığa çıkar.
    problemi uzatmak yani gerçek boyutunu ortaya çıkartmak için “neden” li sorular sorulur.
    örneğin:
    problem neyle ilgilidir?
    mali analizlerin öğrenilmesiyle.
    mali analizler neyle ilgilidir?
    muhasebe ve hesaplar arası ilişkilerle.
    benzeri sorularla problemin gerçek boyutuna ulaşılabilir.

    yuvarlak masa

    bu teknik sessiz ortamda fikir üretmeyi amaçlar. problem tanımlandıktan sonra altı veya sekiz kişilik gruplar yuvarlak bir masada otururlar. herkese birer çalışma kağıdı dağıtılır ve grup üyeleri kağıda fikirlerini yazarlar. ilk fikir yazıldıktan sonra kağıtlar değiştirilir. değişen kağıtlardaki fikirler gruptakilere yeni fikirler üretme imkanı tanır. işlem yaklaşık 15 dakika tekrarlanır. beyin fırtınasındaki kurallar burada da aynen uygulanır.

    po

    po tekniğinin amacı problem çözme değil fikir üretmektir. po alışılmış kavramların dışına çıkmak isteyen, fikirlerle oynamak isteyenler için faydalı bir tekniktir. kişilerin farklı düşünme güçlerini değişik yollarla uyarıp esnetmeye yöneliktir. adımları değiştirmek heyecan verebilir ve farklı düşünme pratiği yapmanın ideal yoludur.
    po’ya tamamen gerçek olmayan bir dilek ya da maymun iştah ürünü bir düşünce ile başlanabilir.
    okullarda kurallar, duvarlar, statüler olmayabilirdi.
    futbol kare bir alanda dört yönde, dört takımla topu ele geçirmeye çalışarak oynanabilirdi.
    otomobiller stop lambaları ile kontrol edilebilirdi.
    alarmlı saatler çalışmayabilirdi.
    po hayal gücünü canlandırmaya basit bir şekilde yardımcı olur. beyin fırtınası kuralları uygulanır ve fikirler yürütüldüğünde yargılama yapılmaz. po’da diğer tekniklerden farklı olarak özel bir hedef olmadığını unutmamak gerekir. yetişkinler po ile düşünürken çocuklara oranla güçlük çekerler. çünkü çocuklar sık sık bu düşünme tarzını kullanmaktadırlar.

    atı – eksi – ilginç (aei)

    bu tekniğin amacı karar vermeye yardımcı olmaktır. düşünce üretiminde çok faydalı olduğu gibi, zor bir seçim yapılırken veya farklı düşünme pratiği yapılırken de kullanılabilir. aei ile çalışmaya üç sütunla başlanır. birinci sütunun başına arti yazılır. ikinci sütunun başına eksi, üçüncüye de ilginç yazılır. artı sütununa olayla veya problemle ilgili olumlu düşünceler, gözlemler veya izlenimler yazılır. eksiye olay ya da problemle ilgili olumsuz düşünceler, izlenimler, gözlemler yazılır. ilginç sütununa da bu iki kapsama girmeyen düşünce, gözlem veya izlenimler yazılır. olayın haritası yapıldığından bu aşamadan sonra izlenecek rotayı belirlemek çok daha kolay olacaktır.

    neden – neden tekniği

    problemin öğelerini sistematik şekilde ortaya çıkartmayı amaçlayan bu teknikte şema kullanımı görsel olarak problem çözümüne katkıda bulunacaktır. tekniğin uygulanışı şu şekildedir;
    · problem kağıdın sol tarafına yerleştirilir.
    · problemle ilgili neden sorularıyla sağa doğru bir olası nedenler ağacı çizilir.
    · işlem problemlerle ilgili yeterli detaylar sağlanana kadar tekrarlanır.

    tik tak

    bu teknik kişilerin çalıştıkları konulardaki tereddütlerini ortadan kaldırmayı amaçlar. bir parça kağıda iki sütun halinde tik ve tak yazılır. tik’in altına amaca ulaşmayı engel olabilecek olumsuz faktörler yazılır. tak’ın altına her olumsuzluğa olumlu karşılıklar yazılır.
    bu tekniği kullanan kişiler bir süre sonra olumsuz gördükleri her olayı hemen nasıl olumluya çevirebileceklerini düşünmeye başlarlar.

    balık kılçığı

    bu teknik de problemlerle ilgili ayrıntıların tespitinde kullanılabilecek tekniklerden biridir. beyin fırtınası ile elde edilen veriler bir balık kılçığının etrafına dizilir. böylece ortaya çıkan şemayla analiz yapmak kolaylaşacaktır.