şükela:  tümü | bugün
  • iii. selim* islahatlarina karşi cikan devlet adamlarinin yeniçerileri tahriki ve sonrasinda kabakci mustafa'nin sevk ve idaresiyle başlamiş, iii. selim'in tahttan indirilmesi ve şehzade mustafa'nin padişah ilan edilmesiyle son bulmuş gerici ayaklanmadir.
  • 1807 yılında gerçekleşen isyan.
  • bu isyan çıktığında şair nedim öleli 77 yıl olduğundan tekrar düşüp ölmesi zor gibi.

    nedim'in damdan düşüp öldüğü isyan: (bkz: patrona halil isyanı)
  • dönemin sadaret kaymakamı köse musa paşa ve şeyhülislam ataullah efendi tarafından desteklenen ve yenilikçi padişah iii.selim'in tahttan indirilip yerine amcâzadesi iv.mustafa'nın geçirilmesiyle sonuçlanan isyandır. isyan sırasında nizam-ı cedit taraftarı devlet adamları katledilmiş, kaçabilenler ise rusçuk ayanı alemdar mustafa paşa'nın yanına sığınmıştır. isyana ismini veren kabakçı mustafa'nın sonunu getirecek olan da alemdar mustafa paşa ve ordusu olacaktır.
  • siyasal islamın ataları olan köse musa ve topal ata'nın körüklediği isyandır. şeyhülislam topal ata 3.selim in yaptığı reformların kendi gücünü azaltacağını görüp yeniçerileri ve halkı galeyana getirmiştir.
    yeniçerileri nizamı cedit ordusuna karşı doldurmuş; halkı da hristiyan adetleri gelecek,dinimiz imanımız elimizden gidecek diyerek isyanın altyapısını sağlamlaştırmıştır. isyan sonucunda 3.selim öldürülmüştür. elebaşı kabakçı mustafa da öldürülmüştür. köse musa öldürülmüştür. topal ata şeyhülislam olarak göreve devam etmiştir.
    benim ekleyeceğim şu: 3.selimin yerine gelen 4.mustafa şeyhülislamın topal ata nın çıkardığı genel affı imzalamıştır. sureti şudur:
    “bazı uzak görüşlü olmayanların, yüce devlet hizmetlerinde ‘nizam-ı cedit’ tabiriyle benzeri görülmemiş ve ‘büyük yenilikler’ ve ‘yeni gelirler’ namıyla büyük mezalim meydana getirdikleri ve ancak menfaat kazanmak ve kötülükler işlemek amacıyla, her biri binalarını, elbiselerini ve bütün işlerini kâfirlere benzetmeye çalışmaktan başka yüce devleti dahi hıristiyan devletlerin kanunlarına döndürdükleri ve o doğrultuda bütün halka zarar verdikleri ''beyan ediliyordu.

    ve devamında '' ocağı amire ağaları ve neferlerinin dünyayı düzeltmek halis niyetiyle kıyam ettikleri ve bütün ulema,yüksek devlet ricalinde diğer sadık erkanın yetimlerin elinden tutmak ve şeriat ve kanun icabı üzere adı geçen eski padişah hazretlerinden bağı kopardıkları anlaşılıyordu '' deniyor.
    yani topal ata bu eşkıyaları affetmekle kalmayıp,yaptıklarını mazur ve haklı gösteriyordu.
  • bu isyan ve ardından gelişen olaylar iyi birer senarist ve yönetmenin elinde şahane bir filme dönüştürülebilir. isyanın çıkışı, mustafa'nın tahta oturması, alemdar'ın şehre yürümesi, selim'in öldürülmesi, mahmut, mustafa ve alemdar'ın topkapı sarayı'nda, has oda avlusunda karşılaşmaları ve arada geçen diyaloglar, alemdar'ın babıali'de geceden sabaha mücadele edip sonunda cephaneliği kendisi ve onlarca yeniçeri ile havaya uçurması... cevdet paşa tarihi'nde senaristler için çok cevherler var :)
  • yabancı tarihçiler olayı 1808 osmanlı darbesi diye adlandırırken, bizim tarihimizde kabakçı mustafa isyanı diye geçer.

    kabakçı mustafa çavuşmuş. askeri bir kimliği var. asker yönetime el koymuş aslında. dolayısıyla bu bir isyan değil, darbedir.
  • 3. selim nizam-ı cedit adında avrupa orduları benzeri bir ordu kurar. bu ülkede huzursuzluğa sebep olmuştur zira gavur temelli bu ordu yeniçeri geleneği ile uyuşmaz, yenidir alışılmadıktır vs... bu arada napolyon fransası selime mektup gönderir müttefik olmak için. bunu ingilizler öğrenir önce büyük bir cüretle boğaza gemi yollar ( tabi göt yemez ) geri giderler sonrasında sanırım yine ingilizlerin desteği ile kabakçı mustafa çıkar gelir selimi nizamı cedidi lağvetmeye zorlar. tabi bu bir isyandır bu arada. sonra da selimi tahtan indirirler.

    1700-1800 arası devletin hızla çöküşüdür, gerisi ise kalan enkazın taksimine dönüşmüştür... kabakçı mustafa isyanı ile başlayan isyan ve darbe silsileleri günümüzde de halen etkendir...
  • osmanli imparatorlugunun son 100 yilinda gerceklesecek olaylar serisinin ilk halkasi olan isyan , hatta darbedir. yukarida baska bir yazarda deginmis , bu olaylar ve devaminda gelisen durumlardan 4 sezon netflix dizisi cikar butun dunyada izler oyle degisik bir devirdir.

    bu isyan neticesinde gelisen olaylar zinciriyle , son 6 padisah in 2 sinin babasi 4 unun ise dedesi olan ikinci mahmut osmanli tahtinin tek adayi olarak kalmis ve hanedanin osman bey ve sultan ibrahim den sonra ucuncu atasi olmustur denebilir . su an yasayan tum osmanli hanedan uyeleri ikinci mahmut un torunudur.

    sonuclari bakimindan da tek bir isyan olarak degerlendirilemez o yuzden bu isyani ve devaminda gelisen olaylari şu şekilde incelemek gerekir ;

    1.kabakci mustafa isyani ve dorduncu mustafa nin tahta cikisi
    2. alemdar mustafa pasanin karsi darbesi ve dorduncu mustafa tahttan indirilmesi
    3. ikinci mahmut un tahta cikisi ve sened-i ittifak
    4. alemdar mustafa pasa nin öldurulmesi

    bu olaylarin tamami kabakci mustafa isyani denen vaka ile baslayip , alemdar in yeniceriler tarafindan oldurulmesi ve ikinci mahmut un kardesi devrik padisah dorduncu mustafa yi oldurmesi sonucu tahtin tek adayi kalmasiyla sonuclanir. o yuzden bu yaziyi da boyle sezonlara bolerek yazacagim aksi takdirde tek entry olarak hem okunmasi hem de yazilmasi imkansiz bir hale gelir.

    1. sezon ; kabakci mustafa isyani ve dorduncu mustafa nin tahta cikisi

    isyanin cikis nedeni 3. selim in nizam-ı cedid adi verilen yeni ve modern orduyu kurmasi , yenicerilerin bu orduyu kendilerine rakip olarak gormesi , bu ordunun giderlerinin karsilanmasi icin halktan ekstra vergi talep edilmesi ve yenicerilerin de kiskirtmasiyla herkesin bu orduya dusman olmasidir. bu arada kelime anlami olarak nizam i cedid yeni duzen anlamina gelir. nizam i cedid konusu da en az bu kadar uzun oldugundan sadece bir kac cumleyle gecicem aksi takdirde yazmakla bitmez bu is.

    1807 yilinin nisan ayinda osmanli ordusu , basinda sadrazam hilmi pasa oldugu halde rus larla savasmak uzere tuna ya dogru cikmisti. sadrazam savasa gidince kendisine vekalet etmek uzere köse musa paşa sadaret kaymakamı oldu. seyhulislam topal ataullah efendi ve kose musa pasa kendilerini padisaha yenilik taraftari olarak gostermis ve yetkili makamlara gelmisti oysa her ikisi de muhafazakar fikirli , gerici ve veliaht sehzade mustafa ile gorusme halindeydi. ordunun ve sadrazamin istanbul da olmamasini firsat bilen bu iki kafadar , yeniceri ve ulema ile anlasip nizam i cedid i ortadan kaldirmak istedi.

    kose musa pasa mayis ayinin sonlarina dogru , istanbul bogazinin muhafizligini yapan yenicerilere , bogaz komutani ingiliz mahmut efendi yi gondererek nizam i cedid kiyafetleri giymesini emretti. fakat ayrica gonderdigi ulakla ; "bu emrin padisah tarafindan verildigini , elbiseleri giyerlerse dinden cikacaklarini , giymezlerse dovulup gorevden alinacaklarini hatta nizam i cedid askerlerinin kendilerini oldureceklerini " anlatti.

    bogazda pufur pufur nobet tutan yeniceler bir anda iki ucu boklu degnekle karsi karsiya kalinca hemen bir toplanti duzenlendi ve dendi ki ; " biz kul oglu kuluz , atadan dededen yeniceriyiz, ocakliyiz . biz nizam i cedid elbisesi giymiyoruz ". o hengamede yeniceri yamaklari emri getiren mahmud efendiyi katletti ve isyan fitili ateslendi.

    ertesi gun et meydani nda (bkz: beyazit) toplanan asiler , halkin malina ve canina dokunmamak ve istedikleri kabul edilmedikce dagilmamak uzere yemin ederek iclerinden biri olan kabakci mustafa yi lider sectiler.

    kabakci mustafa isyanin idaresini alir almaz butun istanbul a haberciler yayarak ; " ey ahali , istegimiz nizam i cedid belasini kaldirmaktir. baska bir arzumuz yoktur. kendini musluman ve ocakli ( yeniceri ) gorenler sancagin altinda toplansin."

    bunu duyan nizam i cedid dusmanlari kabakci nin etrafinda toplanmaya basladilar. seyhulislam ve veliaht sehzade mustafa da isyancilara akil hocalari yollayip isyani tesvik ettiler.

    isyanin asil basarisini belirleyecek nokta ise sadaret kaymakami kose musa pasa nin yapacagi hareketti. musa pasa padisah 3. selim in karsisina cikip , isyanin ufak ve sonmeye mahkum oldugunu herhangi bir bozukluk yaratmayacagini soyler. ancak padisah in huzurundan ayrilinca nizam i cedid askerlerinin kislalarina haber gonderip kisladan cikmalarini yasaklar , ayrixa isyana karsi koymaya hazirlanan topcu ocagi na da haber gonderip ; " karsi cikmasinlar , bu is herkesin ittifakıyladir . " der.

    once topcular sonra cebeciler isyani dahil olur ve kabakci mustafa yandaslariyla birlikte et meydanina gelir. kabakci ve yandaslari yeniceri agalari ve ulema ile birlikte hemen bir toplanti duzenler ve herkes hemfikir olur.nizam i cedid in sonu gelmistir.

    haber padisah 3. selim e ulastiginda buyuk uzuntu duyar. devletin ilerlemesi gelismesi icin yaptiklarinin , yine devletin idaresini eline biraktigi sadaret kaymakami musa pasa ve seyhulislam tarafindan yok edilmeye calisildigini ogrenince uzuntusu daha da artar. isyani bastirmak icin guvenecegi bir devlet adamida bulamadigindan asilere karsi koyup kan dokulmesindense onlarin isteklerini kabul eder ve nizam i cedid in kaldirildigina dair hatt-i humayun yazar.

    asiler ilk zaferlerini kazanmislardir ancak tarih okuyanlar bilir ki isyan asla ilk istekle sonuclanmaz taviz verdikce yenisi istenir. kose musa pasa , maşasi olan isyanin elebasi kabakci mustafa ya 11 kisilik liste verir. bunlar padisaha nizam i cedid konusunda yardim eden ileri fikirli kimselerdir. kabakci mustafa isyancilara dönup ; " bu 11 kisi memleketi harap edenlerdir , bunlari ölu veya diri padisahtan istemeliyiz. " der ve karar onaylanip padisaha bildirilir.

    padisah 3.selim sarayin tarihini iyi bilenlerdendir eger istekleri yerine gelmezse isyancilarin saraya hucum edip edepsizliklerini gerceklestireceklerinin farkindadir. o yuzden isteklerini kabul eder 11 kisiyi isyancilara verir. isyancilar bunlari cesitli iskencelerle paramparca ederler.

    fakat isyan makinasi calismaya basladiginda yonetimi devirmeden durmaz. bu sefer isyancilar arasinda ; " bundan sonra bu padisaha guvenilir mi ? sultan selim in saltanatla ilgisi yok , devleti yanlis kisilere emanet etti boyle bir padisahin halifeligi gecerli midir ? " laflari dolasmaya basladi ve gidip seyhulislamdan padisahin hal-i fetvasini aldilar.

    meydanda artik" sultan selim i istemeyiz ,sultan mustafa efendimizi isteriz" sesleri duyulmaya baslamisti. bir heyet olusturup saraya gonderdiler , 3. selim derin bir aci ve uzuntuyle " asi bir cemaatin padisahi ve halifesi olmaktansa , olmamak iyidir " diyerek tahttan cekildigini aciklar.

    tahttan cekilmeden once kendisine yakin olanlar orduyu derhal istanbul a cagirmasini ve isyani bastirmasini teklif ederler ancak 3. selim ; " olmaz , sonra rus ordulari catalca ya gelir " diyerek devletin gelecegini kendi gelecegi ve tahtinin onunde tuttugunu belli eder.

    next episode sezon 1 bolum 2 - 4. mustafa'nin tahta cikisi
  • sezon 1 - bölüm 2 - dorduncu mustafa'nin tahta cikisi

    seyhulislamdan alinan fetva ile hal edilen ve tahtindan feragat eden ucuncu selim in yerine amcasi birinci abdulhamid in buyuk oglu ve kuzeni olan dorduncu mustafa 29 mayis 1807 de osmanli tahtina oturdu.

    dorduncu mustafa tahta ciktiginda 28 yasindaydi. kisilik olarak egitimsiz , cahil , saf ve hirsli biriydi. saderet kaymakami ve seyhulislam la is birligi yapip amcaoglu olan 3. selim in tahttan indirilmesine ortak oldu. imparatorlugun genel durumundan ve gidisatindan habersiz zevk ve sefa duskunu biriydi. 36 osmanli padisahi icinde en nefret edilenler arasinda vahdettin ile birlikte bas rolu alanlardandir.

    4. mustafa nin tahtta kalabilmesi ve iktidarini devam ettirebilmesi kendisini o makama getiren isyanci asilerin isteklerini yerine getirmesine bagliydi. bunu cok iyi bildiginden isyanin asil yonetici kadrosu olan sadaret kaymakami kose musa pasa ve seyhulislam ataullah efendi ye yonetimi birakti. isyanin sokaktaki ele basi kabakci mustafa turnacibaşi rutbesine getirilirken , yardakcilari arnavut ali anadolu kaleleri agaligina , bayburtlu suleyman a ise tersane kaptanligi verildi.

    kose musa pasa ve seyhulislam ataullah efendi , isyan sirasinda oldurulen sultan selim taraftari devlet adamlarinin hazineye aktarilmasi gereken mal mulk ve yalilarini kendi aralarinda paylastilar. yeniceriler nizam i cedid ten , halk ise bu ordunun finansmani icin alinan vergilerden kurtulmus , ele baslari ise mal mulk makam ve mevki kazanmisti. boylece darbeye istirak eden herkesin istekleri tamam oldu.

    bu isyana katilanlar ulemaya bir yazi yazdirarak , gelecekte bu isten sorumlu tutulmalarini engellemek icin padisaha imzalattilar. bu hatti humayun da devlet adamlarinin bazilarinin sultan selim i kandirarak nizam i cedid isimli fitne ile halka zulum ettigini , her islerinde gavurlari taklit ettiklerini , devletin usul ve kaidelerini bile hristiyan usullerine cevirdiklerini , askerinde bunu engellemek icin ulema ve halkla el ele verip sultan selim i tahttan indirip sultan mustafa yi gecirdikleri , bundan boyle devlet islerine karismamalari sartiyla bu darbeden hic kimsenin sorumlu tutulmayacagi ve ceza verilmeyecegi yaziliydi. boylece ileride dogacak sorumluluktan kurtulmus oluyordu ya da oyle oldugunu dusunuyorlardi diyelim.

    isyanin basariya ulasmasi tuna boyunda ruslarla savasan (bkz: 1806 - 1812 osmanli rus savasi) orduda buyuk heyecan ve sevinc yaratti. yeniceri agasi pehlivan aga , nizam i cedid dusmaniydi .orduda bulunan 3. selim taraftarlarini oldurtmek istedi. hatta bir ara serdar-ı ekrem in cadirina hucum etmeye calisti. 4. mustafa orada bulunan yenicerileri memnun etmek ve kendi tarafina cekmek icin aslen bir yeniceri olan anadolu valisi ve canakkale bogazi seraskeri celebi mustafa pasa yi sadrazamliga tayin etti. ucuncu selim yandasi olanlar ise öldürulme korkusuyla ordugahtan ayrilip yenilik ve nizam i cedid taraftari olan rusçuk ayani alemdar mustafa paşa nin yanina sigindi.

    artik karsi darbe , baslamak icin artik gun sayiyordu.

    next episode - sezon 2 alemdar mustafa pasanin karsi darbesi ve dorduncu mustafa tahttan indirilmesi