hayalibey

  • azimli
  • mangal yürekli rişar (522)
  • 3769
  • 0
  • 0
  • 0
  • 4 ay önce

istanbul türkçesi

türkçe'nin yazı dili olan ağız.*

ziya gökalp'e göre istanbul halkının özellikle hanımların konuştuğu dil. bu hanımlar bir rivayete göre kadıköylü hanımlar'dır. gerçekten de eski istanbullu bir kadıköylünün güzel türkçesini dinlemeye doyum olmaz. bir karşılaştırma olsun diye söylemek gerekirse türk dili bölümlerinde okutulan ağız derslerinde denizlili bir teyzenin ses kayıtları adeta yabancı bir dil gibi çözümlenir. kadıköy türkçesi demişken abi cd lazım mı ana tümcesi etrafında gelişen yazıcıoğlu diyalektini bu tanımdan öte tutmak gerektiği açıktır tabii.

etraflı bilgi veren entry sıfatına mazhar olsun deyu konuyu uzatma kısmına geçelim.

ziya gökalp, ilk baskısı 1923’te yayımlanan türkçülüğün esasları’nda da “lisanî türkçülüğün umdeleri” başlığını taşıyan bölümde türkçe ile ilgili görüşlerini şöyle belirtir:

1. millî dili meydana getirmek için osmanlı dilini bir tarafa bırakarak, halk edebiyatına temel vazifesini gören türk dilini aynen kabul edip, istanbul halkının, özellikle de istanbul hanımlarının konuştukları gibi yazmak.

2. halkın dilinde karşılığı bulunan arapça ve farsça sözleri atmak, tamamen karşılığı olmayan küçük farklılıklar gösteren sözleri dilimizde korumak.

3. halk diline geçip yapı bakımından veya anlam bakımından galat olan sözlerin bozulmuş biçimlerini türkçe saymak, yazılışlarını da söyleyişine uydurmak.

4. yerlerini yeni sözler aldığı için fosilleşmiş eski türkçe sözleri diriltmemek.

5. yeni terimler bulunacağı zaman önce halk dilindeki sözler arasına bakmak, bulunmadığı durumlarda türkçenin yapım özelliklerine göre yeni kelimeler meydana getirmek.

6. türkçede arap ve acem dillerinin kapitülâsyonları kaldırılarak, bu iki dilin ne çekimleri ne de tamlamaları dilimize alınmalıdır.

7. türk halkının bildiği ve kullandığı her kelime türkçedir. halka sevimli gelen ve yapay olmayan her kelime millîdir. bir milletin dili, kendisinin cansız köklerinden değil, canlı tasarruflarından meydana gelen canlı bir organdır.

8. istanbul türkçesinin ses bilgisi, biçim bilgisi ve söz varlığı yeni türkçenin temeli olduğundan, başka türk lehçelerinden ne söz, ne çekim, ne edat, ne tamlama kuralları alınamaz.

9. türk uygarlık tarihine ilişkin eserler yazıldıkça, eski türk kurumlarının adları, çok eski türkçe sözler olarak yeni türkçeye girecektir. fakat bunlar terim olarak kalacaklarından bunların gündelik hayata dönüşü fosillerin dirilmesi gibi düşünülmemelidir.

10. sözler karşıladıkları anlamların tarifleri değil, işaretleridir. sözlerin anlamları türeyişlerini bilmekle anlaşılmaz.

11. yeni türkçenin bu esaslar dâhilinde bir sözlük bir de dil bilgisi meydana getirilmeli, bu kitaplarda yeni türkçeye girmiş olan arapça ve acemce sözlerin ve tabirlerin bünyelerine ve terkip tarzlarına ait bilgiler türetme kısmına dâhil edilmelidir.

ziya gökalp, on bir maddede topladığı dil ile ilgili bu düşüncelerini lisan şiirinde şiirleştirir.
bu şiirin ilk iki mısrası çokları tarafından bilinir de gerisi ya yarım yamalak söylenir ya da hiç bilinmez. gökalp'in düşünceleri uyarınca turancılık tüm eserlerine işlemiştir. biraz çocukça görünen bu şiir istanbul türkçesine biçilen rolü göstermesi açısından önemlidir. daha sonra dil devrimine yol açan ve bugünkü konuştuğumuz dili oluşturan düşüncelerin oluşum sürecine ışık tutar, diyelim sempozyum bildirisi havasında, hadi bakalım.

güzel dil, türkçe bize,
başka dil, gece bize.
istanbul konuşması
en saf, en ince bize.
lisanda sayılır öz
herkesin bildiği söz;
manası anlaşılan
lügate atmadan göz.
uydurma söz yapmayız,
yapma yola sapmayız
türkçeleşmiş türkçedir;
eski köke tapmayız.
açık sözle kalmalı
fikre ışık salmalı;
müteradif sözlerden
türkçesini almalı.
yeni sözler gerekse
bunda da uy herkese;
halkın söz yaratmada
yollarını benimse.
yap yaşayan türkçeden,
türkçeyi incitmeden,
istanbul’un türkçesi
zevkini, olsun yeden.
arapçaya meyletme
iran’a da hiç gitme;
tecvidi halktan öğren,
fasihlerden işitme.
gaynlı sözler emmeyiz,
çocuk değil, memeyiz !
birkaç dil yok turan’da
tek dilli bir kümeyiz.
turan’ın bir ili var,
ve yalnız bir dili var.
“başka dil var...” diyenin
başka bir emeli var.
türklüğün vicdanı bir,
dini bir, vatanı bir;
fakat hepsi ayrılır,
olmazsa lisanı bir.

devamını okuyayım »
28.01.2005 23:16