şükela:  tümü | bugün
  • evrimsel biyolojide ve evrimsel psikolojide ebeveynden gelen herhangi bir harcamadan (ör: zaman enerji, kaynak) bir sonraki neslin yani yavrunun faydalanmasıdır [1][2]. ebeveyn yatırımı hem erkek ve dişiden, sadece dişiden (exclusive maternal investment) veya sadece erkekten (exclusive paternal investment) gelebilir. bu ebeveyn bakımı, yavrunun hayatının herhangi bir döneminde olabilir. pre-natal (ör: yumurtaların kuluçkalanması ve korunması, memelilerde yavrunun plasentadan beslenmesi) dönemde olabileceği gibi post-natal (ör: besin temini, yavrunun korunması) dönemde de olabilir. teori robert trivers tarafından ortaya atılmıştır. trivers’e göre yavruya en fazla yatırımı yapan cinsiyet eş seçiminde en yüksek oranda seçici olurken, daha az yatırımda bulunan cinsiyet de en fazla cinsiyetler arası rekabete maruz kalacaktır. bu teori hayvanlar aleminde ve insanlarda cinsel seçilimin cinsiyetlere göre farklılığının açıklanmasında çok ilham verici olmuştur [2].

    insanlarda ebeveyn yatırımı

    anne yatırımı

    trivers dafa fazla zorunlu yatırımın daha fazla gönüllü yatırımı doğuracağını ortaya atmıştır. anneler çocukları doğmadan bile çok önce yüksek oranda yatırım yapmaktadır. fetusün gelişmesi için gereken zaman ve besinler, bunları bebeğe geçirmek ve doğumdaki riskler büyük yatırımdır. bu yatırımın boşa gitmemesi için anneler doğumdan sonra yavrunun yaşamından ve başarısından sorumludur. diğer türlere göre insanlar kendi hayatları pahasına yavruya çok daha fazla kaynağı hatta doğmadan önce vermektedir. bu da yavaş hayatın evrimleşmesine bağlı olarak uzun zaman aralıklarında büyük yavruların daha fazla ebeveyn yatırımı isteyerek doğmasına sebep olmuştur [39][40].

    insan fetüsü –özellikle beyin- büyümek için besine ihtiyaç duymaktadır. gebeliğin sonraki aşamalarında beynin gelişimi arttığı için fetüs daha da fazla besine ihtiyaç duyacaktır [41]. kemirgen ve primatlarda bulunan hemochroial plesanta denilen en invaziv plasenta tipinde korion rahim epitelini erozyona uğratarak anne kanıyla direkt olarak temastadır. diğer plesental fenotipler en az bir doku tabakası ile anne kan dolaşımından ayrılırlar. plasentanın daha fazla invaziv olması anne ve fetüs arasında daha iyi nutrient alışverişini sağlamakla beraber riskleri de berbaerinde getirir. fetüs daha fazla kaynak talebi için annenin kan dolaşımına çeşitli hormonları bırakabilir. bu olay pre-eclampsi gibi sağlık sorunlarına sebep olabilir. doğumda plasenta koriyonunun kopması aşırı kanamaya sebep olabilir [42].

    obstetrik ikilem de doğumu zorlaştırır ve maternal yatırımın artmasına neden olur. insanlar ayaklarının üstünde durmayı ve büyük beyne sahip olarak evrimleşmişlerdir. iki ayaklılığın evrimi, pelvisin şeklini değiştirip ve aynı zamanda doğum kanalını daraltmıştır. ek olarak beyin de daha büyük olacak şekilde evrimleşmiştir. doğum kanalının hacminin azalması, bebeklerin daha küçük beyinlere sahip olup, gelişimde daha erken doğmalarına sebep olmuştur. insanlar beyinleri %25 oranında gelişmiş bebek doğururken, diğer primatlar% 45-50 oranında beyin ile yavru doğurmaktadırlar [43]. insanlarda -diğer primatlara göre- erken doğum için ikinci bir olası açıklama ise daha büyük bir beyni büyütmek ve sürdürmek için gereken enerji ihtiyacı olabilir. daha büyük bir beyni gebelik olarak desteklemek, annenin yatırım yapabileceğinden çok daha fazla yatırım gerektirmektedir [44].

    obstetrik ikilem doğumu zorlaştırdığı için insanlar doğum sırasında yardıma ihtiyaç duyarlar. bipedal (iki ayağı üstünde duran) pelvisin değişen şekli, bebeklerin -diğer tüm primat türlerinin aksine-, doğum kanalında önce kafaları gelecek şekilde yerleşmesine sebep olur. bu, annenin bebeğin nefes alan geçiş yollarını temizlemesini, göbek kordonunun boynun etrafına sarılmamasını ve bebeği vücudunu yanlış şekilde bükmeden serbest bırakmasını zorlaştırmaktadır [45].

    bir doğum yardımcısına ihtiyaç duymak aynı zamanda sosyalliği de gerektirmiştir. doğum görevlisinin (yardımın) varlığını garanti altına almak için insanlar gruplar halinde toplanmaya yönelmiştir. tartışmalı olarak, insanların nispeten yüksek ebeveyn yatırımının, gençlerin kooperatif bakımının ve iş bölümünün yüksek olduğu karıncalar ve arılar gibi ösosyalliğe sahip oldukları iddia edilmiştir [46]. fakat sosyallik, iki ayaklılık veya doğum katılımı kavramlarından hangisinin önce geliştiği belli değildir. şempanzelerin yanı sıra en yakın yaşayan akrabalarımız olan bonobolarda dişi sosyalliği yüksektir ve doğumlar da sosyal olaylar olarak görülmektedir [47][48]. sosyallik doğum, doğum katılımı, iki ayaklılık için bir önkoşul beş milyon yıl önce evrimleşmiş bir ön koşul olabilir [38].

    primat dişileri yaşlandıkça üreme kabiliyetleri azalır. büyükanne hipotezi menapozun primatlar arasında sadece insanlara özgü olduğu gibi olmayabileceği tanımlar. dişiler yaşlandıkça ek olarak üreme yatırımı artarken faydaları azalır. menapozda üremeyi durdurup torunlara yatırım yapmak daha faydalıdır. büyükanneler özellikle kızlarının çocukları ile olan genetik ilişkiden emindir çünkü kendi çocuklarının anneliğinin kesinliği yüksektir, aynı şekilde kendi kızları da çocuklarının kendilerine ait olduğunda da emindir. ayrıca büyükannelerin kendi kızlarının kızlarına daha fazla yatırım yapmasının sebebinin x kromozomlarının daha fazla dna taşıdığı ve bu torunların onlara daha fazla yakın olmasından kaynaklandığı hipotize edilmiştir [50].

    baba yatırımı

    kendi kendine yetememezlik arttığı için anneden başka diğer bireylerden de yatırım olması daha da fazla gereklilik arz etmektedir. yüksek sosyallik, akrabaların anneye yardım etmesi anlamına gelmektedir ama baba yatırımı da aynı şekilde artmıştır. başka bir yavruya sahip olma şansı gittikçe zorlaştığından yavrunun sağlığı ile ilgili yatırım artarken baba yatırımı da artar [51].

    kadınlara göre daha az yatırım yapan erkeklerin çocuklarının da kendi çocuklarına daha az yatırım yapması beklenir. babanın eksikliği, erken cinsel ilişki ve genç hamilelik için önemli bir risk faktörüdür [52][53][54][55]. baba figürünün olmadığı kız çocuklarının daha fazla kısa vadeli ilişki yaşadığını [56][57][58][59][60]ve bir teoriye göre bunun sebebinin de dış sosyal destek olmayan yüksek stres ortamında gelecek kaygısının ve eşlerin belirsiz olmasının olduğu varsayılmıştır [61].

    çiftleşme stratejilerinin belirleyicisi olarak yatırım

    gizli ovulasyon

    kadınlar sadece ovulasyon döneminde hamile kalabilirler. insanlarda ovulasyon gizlidir veya dışarıdan belli olmaz. erkekler kadınların ne zaman yumurtlayacağını bilmediği için gizli ovulasyon babalık kesinliğini azaltmıştır [62]. gizli ovulasyonun yavrunun kendi kendine yetememesi sebebiyle ve artmış baba yatırımı yüzünden evrimleştiği teorize edilmiştir. bunun doğru olması için iki yol vardır. ilk olarak eğer erkekler dişinin yumurtlama zamanından emin değilse üreme başarısına ulaşmanın en iyi yolu sürekli menstrual döneminde bulunan bir kadınla (eş bağlılığı) -baba yatırımını artırmasının kaçınılmaz olmasıyla beraber- çiftleşmelidir [63]. ikinci teori ise daha düşük babalık kesinliğinin görüldüğü poligamik gruplarda, baba yatırımını artırıp daha fazla erkeğin yavruya yatırım yapmasdır. ikinci teori bugün daha fazla göz önündedir, çünkü gizli yumurtlama olan tüm memeliler aldatıcıdır ve erkekler, tek eşlilik ve ilk teorinin gerektirdiği gibi nispeten düşük eş-koruma davranışı sergilerler [64].

    çiftleşme yönelimleri

    sosyoseksüellik ilk defa alfred kinsey tarafından insanların günlük ve adanmışlık içermeyen seksüel ilişkilerini tanımlamak için ortaya atılmıştır [65]. sosyoseksüel yönelim sınırsız ile sınırlı olarak tanımlanmıştır. sınırsız sosyoseksüel yönelim içeren bireylerin daha az adanmışlık içeren ilişkilere açık olduğu, sınırlı sosyoseksüel yönelime sahip olan bireylerin de günübirlik seksüel ilişkilere daha az açık olduğu bildirilmiştir [66][67]. fakat bugün sosyoseksüelliğin sadece bir boyutta olmadığı görülmektedir. günübirlik ilişkilere az açık olan bireylerin her zaman uzun süreli ilişki aramadığı gibi bunun tersi de bulunmaktadır. kısa ve uzun dönem çiftleşme yönelimleri (eş seçimi) adanmışlık içeren veya içermeyen ilişkilerin modern tanımlayıcısı olmuştur [69].

    trivers teorisinde, yüksek zorunlu yatırım yapan cinsiyetin seks partneri seçiminde daha seçici olduğunu, daha az zorunlu yatırım yapan bireylerin de daha az ve günübirlik ilişkilere ilgi duyduğunu berlirtmiştir. daha fazla yatırım yapan cinsiyet sık olarak üreyemediğinden, daha az yatırım yapan çiftleşme şansı için rekabete girecektir[21][70]. insanlarda kadınlar erkeklere (sperm üretimi) [34] oranla yüksek oranda zorunlu yatırım (hamilelik ve doğum) yaptığı için daha fazla uzun süreli çifteşme yönelimi gösterir ve erkekler de daha fazla kısa dönemli çiftleşme yönelimi göstermektedir [68].

    kısa ve uzun süreli çiftleşme yönelimleri, kadınların erkeklerdeki tercihlerini etkiler. çalışmalar, kadınların sadece uzun süreli bir ortak düşünürken, kariyer odaklılık, hırs ve bağlılığa büyük önem verdiğini bulmuşlardır [71]. evlilik söz konusu olmadığı zaman, kadınlar fiziksel çekiciliğe daha fazla önem vermektedirler [72]. genel olarak kadınlar, yüksek ebeveyn yatırımı yapacak ve iyi genlere sahip olan erkekleri tercih eder. kadınlar finansal durumu iyi, daha kararlı, daha atletik ve daha sağlıklı erkekleri tercih ettikleri bildirilmiştir [73] (fakat bu çalışmada deney yapılan ülkelerde yukarıda sözü edilen özellikler feodal toplumlarda ezici çoğunluktayken iskandinav ülkelerinde minimal seviyelerdedir).

    bazı yanlış teoriler, ebeveyn yatırım teorisinden ilham almıştır. “yapısal güçsüzlük hipotezi”, [74] kadınların yüksek kaynaklara erişebilecekleri eşler bulmak için çaba göstermelerini önermektedir, çünkü kadınlar olarak, bu kaynaklardan doğrudan dışlanırlar. bununla birlikte, bu hipotez, finansal olarak başarılı kadınların finansal statü, sosyal statü ve mesleki derecelere sahip olma konusunda daha da büyük bir öneme sahip olduğunu belirten çalışmalarla ispatlanmıştır [75].

    cinsel farklılık

    cinsel dimorfizm, intraseksüel seleksiyonun bir sonucu olarak, bir türün erkek ve dişi üyeleri arasındaki vücut büyüklüğündeki farktır. yüksek cinsel dimorfizm ve erkeklerde vücut büyüklüğü, erkeklerin kadınlara ulaşabilmek için girdiği kendi içlerindeki rekabet sonucudur [76]. grupların birçok dişiden ve bir erkekten oluştuğu primat türleri, hem çoklu dişi hem de erkek olan veya bir dişi ve bir erkek olan türlerden daha yüksek cinsel dimorfizme sahiptir. polijinik primatlar en yüksek cinsel dimorfizme sahiptir. ek olarak poligamik ve monogamik primatlar daha az cinsel dimorfizme sahiptir [77][78]. insanlar, herhangi bir primat türünün en düşük cinsel dimorfizm seviyelerine sahiptir, bu da azalan polijini seviyelerini geliştirdiğimizi gösterir. polijininin azalması, artan baba yatırımı ile ilişkilidir [79][80].

    demografik geçiş

    demografik geçiş, hem doğum hem de ölüm oranlarındaki modern düşüşü tanımlar. darwinist bakış açısından bakıldığında, daha fazla kaynağa sahip ailelerin daha az çocuğa sahip oldukları anlamsızdır. demografik geçiş için bir açıklama, ebeveynleriyle aynı düzeyde kaynakları koruyacak çocukları yetiştirmek için gereken artmış ebeveyn yatırımıdır [81].

    not: kaynak ayrıca daha fazla bilgi edinmek isteyenler için teorinin orijinali kaynak1 kaynak2 kaynak3 (teoriye karşı sağlam bir eleştiri)