basaklarin rengini hatrilasana

  • 1658
  • 11
  • 2
  • 0
  • evvelsi gün

irlanda

bir seneliğine yüksek lisans eğitimi için bulunduğum ülke. tarihi ve genel yapısı hakkında uzun bir yazı yazacağım. daha sonra da buraya uzun süreli gelecekler için gelmeden önce yapmaları gerekenler, ev arama, kiralama, oturma izni başvurusu vs gibi gerekli olan ve benim bilmediğim için ilk geldiğimde sıkıntı çektiğim konularda ayrıca uzun bir entry gireceğim. ben çektim başkaları çekmesin buraları okuyanlar için kutsal bilgi kaynağı olsun.

ama öncelikle irlanda hakkında tarihi, ekonomik sosyal hayatı ve kültürel öğeleriyle ilgili bilgi vermenin gerekli olduğunu düşündüm. koronavirüs öncesi hayatı anlatacağım tabiki çünkü bu pandeminin ülkelere etkisini görmek şu an mümkün değil. yine de ekonomik tahminlere ilişkin yazdığım entryi de iliştireyim (bkz: #105861331)

irlanda şaşırtıcı bir şekilde hiç gelinmese de görülmese de türklere çok sempatik gelen bir ülke. sanırım bunda film sektörünün ve doğal güzelliklerinin etkisi var. aslında irlanda son yıllarda birçok değişim geçirmiş. daha seküler, birçok yabancı milletten insanın yaşadığı, kuzey irlanda ile ayrıştırıcı çatışma ortamından güç dengesine geçilmiş bu yeni halini 'yeni irlanda' diye adlandırıyorlar.

bundan 40 yıl önce ekonomik olarak güçsüz, kilisenin güçlü olduğu, dışarıya çok göç veren bir ülke iken 1973 yılında ingiltere ile birlikte avrupa birliği'ne katıldıktan sonra ekonomik ve sosyal yapı bakımından hızlı değişimlere sahne olmuş bir ülke. özellikle 2003 yılında euro para birimine geçtikten sonra (öncesinde irish pound kullanılıyormuş) ıngilizler sterline devam ettiği için emperyal ingiltere'den de yavaş yavaş kendini kurtarmaya başlamış. 'irish pub', modernize edilmiş geleneksel müzikleri ve riverdance dedikleri meşhur danslarıyla irlanda kültürüne çoğu ülkede rastlayabiliyorsunuz. u2 , hozier ve the cranberries gibi dünyaca ünlenen müzik grupları ve müzisyenleriyle de kültürlerinin küreselleşmesine katkı sağlamış. hatta bu konuda peaky blinders başrol oyuncusu irlandalı cillian murphy bu aralar en çok katkıyı sağlayandır eminim. bununla birlikte edebiyata katkısı olan birçok irlandalı yazar da var. oscar wilde , jonathan swift, james joyce, samuel beckett ve george bernard shaw en bilinenleri. irlandalılar katolik. ancak bu 'yeni irlanda'da da kilise gücünü kaybetmiş. muhafazakar katolik nüfus yerini giderek genç, enternasyonel, dinamik bir nüfusa bırakmış.

devletin sağladığı geniş çaplı vergi indirimleri phizer, google, facebook, linkedin, tiktok gibi uluslararası şirketlerin avrupa merkezlerini irlanda'da kurmalarına neden olmuş. bu durum iyi eğitimli yabancıların ülkeye göç etmesini sağlayarak toplumun değişiminde öncülük etmiş. hatta irlanda'dan göç etmiş olan irlandalılar da bu yeni ekonomik ortamda ülkelerine dönmüş. doğu avrupadan da gelen göçlerle daha önce hakim olan katolik beyaz irlanda doğumlular hakim nüfus olmaktan çıkmış. irlandalılar bu durumdan rahatsız değil çünkü bu şirketlerle göç eden insanlar iyi eğitimli ve ekonomiye katkıları çok büyük. bu haliyle birçok avrupa ülkesine emsal teşkil ediyor. amerika için de dikkat çekici bir ülke. irlanda'dan kıtlık zamanı göç eden büyük nüfus amerikaya yerleştiğinden irlanda asıllı birçok amerikan var. bu küçük ülkenin kısa sürede ekonomik başarısı amerikanında da dikkatini çekmiş. öyleki trump zaman zaman amerikan ilaç şirketlerinin irlandadan çıkması gerektiğine ilişkin açıklamalar yapıyor. düşük bilet ücretli ryan air kendisine america's sothwest airlines model olarak almış ve bugün avrupa'nın en fazla yolcu taşıyan şirketi haline gelmiş.

2009 yılında küresel krizden yunanistan'la beraber en kötü etkilenen ülke irlanda. bütün projeler durmuş, tersine göç tekrar başlamış. bugün ev fiyatlarının ve kiralarının inanılmaz tutarlarda seyretmesinin sebebi 2009'dan beri tek çivi çakılmamış olması. ekonomik kriz sonrası imf'den 85 milyar euro tutarında kurtarma paketi alınarak tasarruf önlemlerine geçilmiş. 2017 yılına gelindiğinde ekonomi toparlamaya başlamış, işsizlik rakamları düşmüş irlanda yine ekonomik gücüne kavuşmuş. (korona bu durumu yine değiştirecek, ekonomik tahminlere ilişkin yazımı yukarda paylaşmıştım.) yine de brexit belirsizlik yaratan bir durum olmaya devam ediyor. irlanda'nın milyarlarca euroluk ticareti ya ingiltereye gidiyor ya da ingiltere'den gidiyor. brexit sonrası hala ab ile ingiltere arasında yapılacak ticaret anlaşması belirsiz olduğu için, ticarette irlanda sınırı (kuzey irlanda ve irlanda arasındaki gümrük sınırı) endişe yaratıyor. diğer taraftan da bazı uluslararası şirketler brexit nedeniyle avrupa merkezlerini ingiltere'den irlanda'ya taşıdı. malum ab'nin ingilizce konuşan tek ülkesi artık irlanda. yine de korona gibi brexit'in de tam etkisini tahmin etmek bu tarihte zor.

irlanda'nın ekonomik dönüşümü sosyal yapıyı da değiştirdi. 1995 yılına kadar boşanmak irlanda'da yasal değildi. ancak son yıllarda kilise ile ilgili pedofili ve kilise tarafından işletilen 'magdalen laundries' içerisinde kadınlara karşı cinsel saldırıların ortaya çıkması ile toplumda kiliseye karşı bir nefret doğmuş, bu da kilisenin toplumda gücünü kaybetmesine yol açmış. fark ettiyseniz çok geçmiş bir tarih değil 1995, kilise bir avrupa ülkesinde bu tarihe kadar söz sahibi olmuş. 2015'te irlanda eşcinsel evliliklerini, 2018'de de kadınların kürtaj hakkını yasallaştırdı. (kürtaja karşı olan bir kesim hala var zaman zaman protesto yapıyorlar. kuzey irlanda'da kürtaj hala yasak)

1998 yılında imzalanan good friday agreement ile kuzey irlanda ile 30 yıldır süren çatışma sona erdi. irish republican army(ira) silah bıraktı, irlanda cumhuriyetçileriyle, ingiltere birleşimini savunanların birbirine karşı güç dengesi oluşturduğu kuzey irlanda meclisi açıldı. 2017 yılında bu güç dengesini sağlayan anlaşma ortadan kalktığı için bugün endişe verici görülüyor. 2007 yılında ingiltere ordusu resmi olarak kuzey irlanda operasyonlarını durdurduğunu açıkladı ve askerlerini çekerek iki taraf arasındaki sınırı görünmez hale gelmesine katkı sağladı. ancak bugün brexit nedeniyle bu sınır yine endişelere sebep oluyor.

yine de irlanda modernite ve geleneksel kültürünü birlikte yürütebilmeyi başarmış gözüküyor. çoğu zaman yağmurlu ve aşırı rüzgarlı havasına ve pahalılığına rağmen insanlarının cana yakın ve neşeli olması sebebiyle birçok turisti çeken bir ülke olmaya devam ediyor.

önemli tarihler

431: papa, piskopos palladius'u irlanda adasına gönderiyor. bu st. patrick'den önce adada hristiyan toplumların yaşadığının kanıtı olarak değerlendiriliyor.

432 : irlanda'nın kurucu atası olarak kabul edilen st. patrick misyoner olarak irlanda'ya dönüyor. 16 yaşındayken ingilte'den irlanda'ya kaçırılmış sonra fransa'ya kaçmış.

800'ler: viking saldırıları başladı. birçok baskın ve yağmalama sonrası dublin çevresinde yerleşmeye başlamışlar.

976-1014: brian boru kendisini irlanda kralı olarak ilan etti. 1014 yılında vikingleri yendi. aynı yıl öldürülünce krallığı dağıldı.

1169-: irlanda tahtı mücadelesini kaybetmekte olan dermot macmurrough talebiyle ingiltere kralı 2. henry irlanda'ya anglo normanları gönderip adaya yerleştirmeye başladı. böylece feodalizm adaya geldi ve kaleler inşa edilmeye başlandı.

1366: kilkenny yasaları-ingiliz kraliyetinin, baronlarına irlandalı kadınlarla evlenerek ya da irlandaca konuşarak asimile olmasını engellemek için yürürlüğe giren yasalar.

1541-: ingiltere kralı 8. henry kendisini irlanda kralı olarak da ilan etti. böylece irlanda üzerinde yüzyıllarca sürecek ingiliz hakimiyeti başlamış oldu.

1608: 1. james, protestan iskoçları ve ingilizleri sistematik olarak irlanda'ya yerleştirmeye başladı.

1641-53: irlanda katoliklerinin ingilizlerin yerleşim politikalarına karşı isyanları başlarda başarılı oldu. 1649 yılında ingiliz iç savaşı zaferinden sonra oliver cromwelladaya gelerek isyanı vahşice bastırdı.

1691: dublin'deki protestan meclis 'penal laws' adı altında birsürü yasa çıkararak, katoliklerin kamu görevlerinden çekilmesini, oy kullanamamasını, mülkiyet hakkına sahip olamamalarını yasalaştırdı.

1800: the acts of union (birlik yasaları) ile irlanda ingiliz kraliyetinin bir parçası haline geldi. dublin meclisi dağıldı. irlanda 100 milletvekili ile ingiliz avam kamarasında temsil edilmeye başlandı.

1829: katolik politikacı daniel o'connell ingiliz parlementosunu zorlyarak katolikleri özgürleştiren yasayı geçirdi.

1840-: milliyetçi hareketler ortaya çıkmaya başladı. irish republican brotherhood 1858 yılında, irish national land league 1879 yılında kuruldu. irlandacaya yönelik ilgi yeniden doğmaya başladı.

1845-51: irlanda patates kıtlığı sırasında yaklaşık 1 milyon irlandalı açlıktan, karahummadan ve diğer hastalıklardan öldü. 1 milyon irlandalı da adadan göç etti.

1880- charles parnell, irlanda özerkliği mücadelesi kapsamında parlementoda adımlar atmaya başladı. 1886 yılında irlanda bağımsızlığını öngören ilk taslak yasa reddedildi.

1905-08: biz kendimiz anlamına gelen sinn fein, bir eli irlanda'nın boğazında diğer eli cebinde olan ingiltere'den kurtulmak amacıyla kuruldu.

1912: protestan ulster'liler irlanda özerkliği için adılacak her adımı durdumak amacıyla ne gerekiyorsa yapacaklarına dair yemin ettiler. ulster volunteer force1913 yılında bu yemini gerçekleştirmek amacıyla kuruldu.

1916: 24 nisan'da padraig pearse ve james connolly liderliğinde 1800 gönüllü dublin'deki kamu binalarını işgal ederek irlanda cumhuriyeti'ni ilan ettiler. 1916 paskalya ayaklanmasıolarak bilinen bu olay 6 gün sonra bastırıldı. ingiltere'nin sert müdahalesi milliyetçi akımı daha da güçlendirdi.

1918-1923: sinn fein ingiltere'deki seçimlerde çoğunluğu kazanınca eamon de valera başkanlığında dublin'de irlanda meclisinin kurulduğunu ilan etti. bunun üzerine britanya ordusunu göndererek 1919-1921 yılları arasındaki anglo-irish savaşını başlattı. 1922 yılında irlanda ve ingiltere arasında imzalanan anglo-irish treaty ile protestanların yaşadığı ulster'deki 6 eyalet hariç irish free state ilan edildi.

1937: serbest irlanda -eire, anayasasını kabul etti.

1939: eire 2. dünya savaşında tarafsızlığını ilan etti. almanya bu dönemde ira'ya silah yardımı yaparak ingiltere'nin dikkatini dağıtmaya çalıştı.

1949: eire , ingiliz milletler topluluğundan (commonwealth) ayrılarak irlanda cumhuriyetiadını aldı.

1969-70: kuzey irlanda medeni haklar harekatının yürüyüşü ingiliz ordusu tarafından saldırıya uğradı. bu olay sonucunda ira ikiye ayrıldı. provisional ira silahlı mücadelesini kuzey irlanda'da yoğunlaştırdı.

1972 : 13 kişi ingiliz askerleri tarafından vurularak öldürüldü. belfast'taki parlemento dağıldı ve kuzey irlanda direkt olarak ingiltere'den yönetilmeye başlandı. (bu yürüyüşü ve yaşanan olayları anlatan film izlemek isterseniz (bkz: bloody sunday) )

1973: irlanda cumhuriyeti ingiltere ile birlikte ab'ye katıldı.

1990: mary robinson irlanda'nın ilk kadın cumhurbaşkanı oldu.

1997: boşanma irlanda'da yasalaştı. kuzey irlanda doğumlu mary mcaleese cumhurbaşkanı oldu.

1998: kuzey irlanda barış anlaşması (good friday agreement) sinn fein dahil bütün taraflar tarafından imzalandı. david trimble ve john hume nobel barış ödülü kazandı. omagh'da bir araba bomba ile patlatılarak 29 kişinin ölümüne neden oldu. (bkz: omagh katliamı)

1999: irlanda cumhuriyeti kuzey üzerindeki egemenlik iddiasından vazgeçti. kuzey irlanda'da sınırlı güce sahip bir meclis açıldı.

2002: irlanda cumhuriyeti euro'ya geçti.

2005: ira, savaşını bitirdiğini ve tüm silahlarını imha ettiğini açıkladı.

2008: taoiseach (başbakan) bertie ahern istifa etti. küresel krizin etkileri görülmeye başlandı. ekonomide durgunluk baş gösterdi.

2010: devlet mali yükümlülerin bankaların sorumsuzca mülkiyet sahiplerine verdiği krediler sebebiyle , kefaletle serbest kalmasına karar verdi. birçok ev sahibinin emeklilik maaşı düşürüldü. katolik kilisesinde rahiplerin çocukları istismar ettiğine yönelik çıkan haberler sonrası birçok din adamı istifa etti.

2011: fine gael seçimde oyların çoğunluğunu kazanarak işçi partisi ile koalisyon hükümeti kurdu. işçi partisi eski vekili ve şair michael daniel higgins cumhurbaşkanı seçildi. irlanda'da ilk defa, 24 ülkeden 73 kişi irlanda vatandaşlığına hak kazanarak yemin ettiler.

2012: defalarca talep etmesine rağmen kürtaj olamayan hintli diş hekimi savita halappanavar şüpheli bir düşük sonrası hayatını kaybetmesi üzerine geniş çaplı gösteriler başladı. genç işsiz nüfusun kanada ve avustralya'ya göçleri hızla artmaya başladı.

2013: avrupa insan hakları mahkemesi'nin çağrısıyla acil sağlık durumlarında kürtaja izin verildi. tasarruf önlemleri arttı, emlak vergisi getirildi, bankalar mortgage yükümlüleriyle müzakere etmeye başladı.

2014: 1925-1961 yılları arasında 796 bebeğin 'tuam mother and baby home' altındaki bir depoda gömüldüğünün ortaya çıkması ülkede tepkiye yol açtı. su ücretlerine karşı (anti-water charges ptotests) onbinlerce kişinin katıldığı gösteriler başladı.

2015: eşcinsel evlilik yapılan referandum sonucu yasalaştı.

2016: genel seçimlerde bağımsız adaylar ve fianna fail yükseliş gösterdi. iki ay süren müzakereler sonucunda taoiseach enda kenny başbakanlığında azınlık hükümeti kuruldu.

2017: enda kenny'nin istifası sonrası fine gael partisinden 38 yaşındaki leo varadkar başbakan oldu. ülkenin en genç başbakanı olması dışında hint asıllı ve gay.

2018: seçmenlerin %66'sının desteğiyle kürtaj irlanda'da yasal hale geldi. michael daniel higgins ikinci kez cumhurbaşkanı seçildi. irlanda rugby turnuvası six nations championshipkupa kazandı.

2020: 31 ocak itibarıyla brexit ilk aşama gerçekleşti ve bir yıl sürecek geçiş süreci başladı. genel seçimlerde yüzyıldır süren fine gael ve fianna fail egemenliği son buldu ve sinn fein oyların çoğunluğunu kazandı. yeterli aday göstermedikleri için hükümeti kuracak kadar milletvekili yeterlilik sayısına ulaşamadılar. koalisyon görüşmeleri hala sürüyor ancak koronavirüs gündeminde bu konu geri planda kaldı. fienna fail ve fine gael, başka partileri katarak sinn fein olmadan bir hükümet kurmaya çalışıyorlar.

irlanda'da geçen filmler

unuttuklarım olacak. sonradan güncelleme yapabilirim. şimdilik izlediklerimi ekleyeceğim.

(bkz: the quiet man)
(bkz: michael collins)
(bkz: the wind that shakes barley)
'71
(bkz: in the name of the father)
(bkz: leap year)
(bkz: once)
(bkz: bloody sunday)

devamını okuyayım »